ਹਨੁਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ: ੪੦ ਚੌਪਾਈਆਂ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ

ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਠ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ

ਅਵਧੀ ਕਵੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੇ ੧੬ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਰਚੀ। ਚਾਲੀ ਚੌਪਾਈਆਂ, ਦੋ ਦੋਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ। ਪਿੱਛੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਆਏ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਇਹ ਚਾਲੀਸਾ ਰੋਜ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਇਸਦੇ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨ ਹਨ। ਇਮਤਿਹਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਠਿਨ ਨੌਕਰੀ-ਇੰਟਰਵਿਊ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ - ਚਾਲੀਸਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਖਾਮੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਠ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਢਾਂਚਾ

ਹਨੁਮਾਨ ਚਾਲੀਸਾ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਖਿਪਤ ਜੀਵਨੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ੪੦ ਚੌਪਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਚੌਪਾਈ ੧੧ ਤੋਂ ੨੦ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ - ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ। ਲੰਕਾ ਦਾ ਜਲਾਉਣਾ। ਸੰਜੀਵਨੀ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਣਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਤਤ ਨਹੀਂ - ਇਹ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਜਾਪਦੇ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਸੰਭਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਚੌਪਾਈ ੩੧ ਤੋਂ ੩੮ ਖਾਸ ਮੁਰਾਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹਨ। ਅਠਾਰਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ। ਨੌ ਨਿਧੀਆਂ। ਭੂਤ-ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ। ਰੋਗ-ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ। ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਚੌਪਾਈ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਫ਼ਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਯਾਦ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ।

ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਕਿਉਂ

ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਕਰਮ, ਹਿੰਮਤ, ਯੁੱਧ, ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਉਹ ਯੋਧਾ ਹਨ, ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਕ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਚਾਲੀਸਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਸ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹਫ਼ਤਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ।

ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ - ਪਰ ਉਹੀ ਸ਼ਨੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਢੇ ਸਾਤੀ ਜਾਂ ਢਯ੍ਯਾ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਰਮ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਔਖੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹੋ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੀ ਚਾਲੀਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ - ਇਹ ਖਾਸ ਉਪਾਅ ਹੈ।

ਜਦ ਚਾਲੀਸਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਪਾਠ ਉਦੋਂ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜੇ ਆਮ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਸੱਤ ਜੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੈਉਰੋਸਾਇੰਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ - ਸਾਹ ਨਿਯਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਪਾਈ ਦੀ ਛੰਦ-ਬੰਦ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਸਾਹ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਸਾਹ ਪੈਰਾਸਿੰਪੈਥੈਟਿਕ ਨਾੜੀ-ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜਾ - ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਨੁਕਤੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੰਮ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਲਈ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਠ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿੰਤਾ ਅਕਸਰ ਛੋਟੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

ਤੀਜਾ - ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਯਾਦ ਆਉਣਾ ਮਾਨਸਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹਨੁਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਟੱਪ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਅੱਜ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਟਪ ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ - ਇਹ ਸੋਚ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਛੰਦ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦ ਚਾਲੀਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ

ਜਲਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ। ਜਦ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਠ ਨੂੰ ਜਾਦੂਈ ਟੋਕਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਸਰ ਕਰੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਕਰੇ। ਜਦ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਕੰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ - ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕਰਨੀ ਕਿ ਪਾਠ ਨੰਬਰ ਲਿਆਏਗਾ।

ਸ਼ਾਸਤਰ ਖੁਦ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੌਪਾਈ ੩੬-੩੭ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਜੋ ਸਤ ਬਾਰ ਪਾਠ ਕਰ ਕੋਈ" - ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੇਵਕ ਹਨ, ਛੁੱਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।

੧੦੮ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਜਦ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ - ਮੁਕਦਮਾ, ਲੰਮੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸਾਢੇ ਸਾਤੀ ਦਾ ਔਖਾ ਫੇਜ਼ - ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ੧੦੮ ਵਾਰ ਚਾਲੀਸਾ ਪੜ੍ਹੋ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੰਗਲਵਾਰ ਜਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ। ੧੦੮ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠ ਨਾਲੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਉਪਾਅ ਸੀ।

ਸੰਖਿਆ ੧੦੮ ਯੋਗ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਹੈ। ੧੨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ × ੯ ਗ੍ਰਹਿ। ੨੭ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ × ੪ ਚਰਣ। ਜਪ ਦਾ ਮਾਲਾ-ਮਾਪ। ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ "ਪੂਰਾ" ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ੧੦੮ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਉਚਾਰਨ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ

ਨਹੀਂ। ਅਵਧੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਜੀਬ ਜਾਪਣਗੇ। ਉਚਾਰਨ ਜਿੰਨਾ ਆ ਸਕੇ ਠੀਕ ਕਰੋ, ਪਰ ਜੋ ਚੌਪਾਈ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਹੈ - ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪੁਜਾਰੀ-ਜਨ "ਪਾਠ" ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਹਾਲੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆ ਜਾਣਗੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਧੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ। ਜਦ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਚੌਪਾਈ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਾਠ ਦੁਹਰਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ - ਗੱਲਬਾਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲੀਸਾ

ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀਸਾ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੌਰਾਨ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਘਰੇਲੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੱਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਚਾਲੀਸਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਟੈਸਟ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ; ਉਹ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਨੁਕਤਾ

ਚਾਲੀਸਾ ਇੱਕ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਛੰਦ, ਦੁਹਰਾਅ, ਕਥਾ, ਸਾਹ - ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਥੈਰੇਪੀ ਪੰਜਾਹ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ। ਘਰ ਬੈਠੇ। ਮੁਫ਼ਤ।

ਇਹ ਨਾ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਜਾਦੂ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਢੰਗ ਹੈ। ਜੋ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਉਹ ਮੰਗਲਵਾਰ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।