ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜର ସାରା ଜୀବନ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନଦୀ ଆଣିବାରେ ଲଗାଇଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ସେ କେବେ ଦେଖି ନ ଥିଲେ

ଘୋଡ଼ାଟି ହଜିଗଲା

ରାମ ଜନ୍ମ ହେବାର ବହୁତ ଆଗରୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର। ସେ ଠିକ୍ କଲେ, ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବି।

ନିୟମଟା ଏମିତି ଥିଲା। ଗୋଟିଏ ଘୋଡ଼ାକୁ ବର୍ଷଟାଏ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆଡ଼େ ଇଚ୍ଛା ସେଆଡ଼େ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ଘୋଡ଼ା ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ଯାଏ, ସେ ଦେଶ ତୁମର ହୋଇଯାଏ, ଯଦି କେହି ଘୋଡ଼ାକୁ ନ ଅଟକାଏ। ସଗରଙ୍କର ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ, ଆଉ ଜଣେ ନାତି, ଅଂଶୁମାନ। ଘୋଡ଼ା ପଛେ ପଛେ ଚାଲିବାର କାମ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ମିଳିଲା।

ତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଘୋଡ଼ାଟି ଚୋରି ହୋଇଗଲା। ଜଣେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ବଦଳାଇ ଆସିଲା, ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ନେଇ ନିପତ୍ତା ହୋଇଗଲା।

ଯାଅ, ଖୋଜି ଆଣ, ସଗର ନିଜ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ। ସାରା ପୃଥିବୀ ଖୋଜ। ଦରକାର ପଡ଼ିଲେ ମାଟି ଖୋଳ।

ଷାଠିଏ ହଜାର ଭାଇ ମାଟି ଖୋଳିଲେ

ସେମାନେ ନିଜ ନଖରେ ଖୋଳିଲେ। ସେ ନଖ ହୀରା ପରି କଠିନ ଥିଲା। ଖୋଳିବାର ଶବ୍ଦ ମେଘ ଗର୍ଜନ ପରି ଶୁଭୁଥିଲା।

ସେମାନେ ସାରା ଜଗତ ବୁଲିଲେ, କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ବାପା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଉ ଥରେ ପଠାଇଲେ। ଏଥର ସେମାନେ ତଳ ଆଡ଼େ ଗଲେ। ମାଟି ତଳେ ବହୁତ ଗଭୀରରେ ସେମାନେ ସେହି ବଡ଼ ବଡ଼ ହାତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେମାନେ ପୃଥିବୀର ଚାରି କଡ଼କୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି। ଭାଇମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତା'ପରେ ଆଉ ଖୋଳିଲେ।

ତା'ପରେ ଘୋଡ଼ାଟି ମିଳିଲା। ସେ ଚୁପ୍‌ଚାପ୍ ଘାସ ଖାଉଥିଲା। ପାଖରେ ଜଣେ ମୁନି ଆଖି ବୁଜି ବସିଥିଲେ। ସେ ମୁନି ଥିଲେ କପିଳ।

ଭାଇମାନେ ପଚାରିବାକୁ ଅଟକିଲେ ନାହିଁ। ପାଖରେ ଯାହା ମିଳିଲା ଉଠାଇ ନେଲେ, ଆଉ ଚିତ୍କାର କରି ଦଉଡ଼ିଲେ, ଚୋର, ତୋତେ ଆମେ ଧରିଲୁ।

କପିଳ ଆଖି ଖୋଲିଲେ। ମୁହଁରୁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ବାହାରିଲା। ଷାଠିଏ ହଜାର ଭାଇ ପାଉଁଶ ହୋଇଗଲେ।

ଗରୁଡ଼ପକ୍ଷୀର ଉତ୍ତର

ପୁଅମାନେ ଫେରି ନ ଆସିବାରୁ ସଗର ନିଜ ନାତିକୁ ପଠାଇଲେ।

ଅଂଶୁମାନ ସେହି ବାଟେ ତଳକୁ ଗଲେ। ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ଜାଗାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ପାଉଁଶର ଗୋଟିଏ ପାହାଡ଼ ପଡ଼ିଥିଲା। ପାଖରେ ଘୋଡ଼ାଟି ଠିଆ ହୋଇଥିଲା, ଜୀବନ୍ତ ଓ ଭଲ।

ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯେମିତି ଜଳ ଦିଆଯାଏ, ସେମିତି ସେ ନିଜ କାକାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ଚାରିଆଡ଼େ ଖୋଜିଲେ, କୋଉଠି ପାଣି ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗରୁଡ଼ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଓହ୍ଲାଇଲା। ସେ ଥିଲେ ଗରୁଡ଼, ତାଙ୍କ ମାଆର ଭାଇ।

ଏମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ପାଣି ଦିଅ ନାହିଁ, ଗରୁଡ଼ କହିଲେ, ତାହାରେ କାମ ହେବ ନାହିଁ। ଏମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଗଙ୍ଗା ମୁକ୍ତ କରିପାରିବେ। ଆଉ ଗଙ୍ଗା ଏ ପୃଥିବୀରେ ନାହାନ୍ତି। ସେ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ, ଏ ପାଉଁଶ ଉପରେ ବୋହିଯାଆନ୍ତୁ, ତୁମ କାକାମାନେ ସିଧା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।

ସଗର ନିଜ ଯଜ୍ଞ ସାରିଲେ। ତା'ପରେ ଆକାଶରୁ ନଦୀକୁ ତଳକୁ କେମିତି ଆଣିବେ, ସେ କଥା ଭାବି ଭାବି ସାରା ଜୀବନ କାଟିଦେଲେ। ପାରିଲେ ନାହିଁ। ମରିଗଲେ।

ଅଂଶୁମାନ ରାଜା ହେଲେ। ବୁଢ଼ା ହେଲାବେଳେ ସେ ହିମାଳୟର ଗୋଟିଏ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଲେ, ଆଉ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇ ବତିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ନଦୀ ଆସିଲା ନାହିଁ। ସେ ସେହିଠାରେ ମରିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦିଲୀପ ରାଜ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି କଥା ଭାବିଲେ, ମାତ୍ର ସେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବାଟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

ତିନି ରାଜା, ଜଣକ ପରେ ଜଣେ। ଆଉ ପାଉଁଶ ଯେମିତି ପଡ଼ିଥିଲା, ସେମିତି ପଡ଼ି ରହିଲା।

ଭଗୀରଥ ଠିଆ ହେଲେ

ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଭଗୀରଥ।

ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଆଉ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ଜାଗାକୁ ଗଲେ। ଖରା ଦିନେ ସେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ଚାରିପଟେ ଚାରି ନିଆଁ ଜଳୁଥିଲା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଞ୍ଚମ ନିଆଁ। ଦୁଇ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠା। ମାସକୁ ଥରେ ଖାଆନ୍ତି। ଏମିତି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ।

ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଲେ ଆଉ କହିଲେ, କିଛି ମାଗ।

ଭଗୀରଥ ଦୁଇଟି କଥା ମାଗିଲେ। ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ନଦୀ ତଳକୁ ଆଣିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆଉ ମୋର ଗୋଟିଏ ସନ୍ତାନ ହେଉ, ଯେମିତି ଆମ ବଂଶ ମୋ ସାଙ୍ଗେ ସରି ନ ଯାଏ।

ବ୍ରହ୍ମା ରାଜି ହେଲେ, ତା'ପରେ ସାବଧାନ କରିଦେଲେ। ସେ ବହୁତ ବଡ଼। ଯଦି ସିଧା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିବେ, ପୃଥିବୀ ସେ ଧକ୍କା ସହିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ପତନ କେବଳ ଶିବ ସମ୍ଭାଳିପାରିବେ।

ତେଣୁ ଭଗୀରଥ ଗୋଟିଏ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ବର୍ଷଟାଏ ଠିଆ ହେଲେ। ହାତ ଉପରକୁ। ପବନ ଖାଇ ବଞ୍ଚିଲେ। ଖମ୍ବ ପରି ସ୍ଥିର। ଶେଷରେ ଶିବ ଆସିଲେ ଆଉ କହିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବି।

ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ନିଜର ସାରା ଓଜନ ନେଇ ତଳକୁ ଖସିଲେ। ମନେ ମନେ ସେ ଭାବିଥିଲେ, ଏ ଶିବଙ୍କୁ ଧକ୍କାରେ ପୃଥିବୀ ଚିରି ଆର ପଟକୁ ପଠାଇଦେବି। ଶିବ ତାଙ୍କ ମନ କଥା ଠିକ୍ ଜାଣିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜଟାରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଲେ। ଜଟା ତାଙ୍କ ଉପରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା।

ସେ ସେହି ଜଟା ଭିତରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ବୁଲିଲେ, ବାହାରକୁ ବାଟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

ତଳେ ପୃଥିବୀରେ ଭଗୀରଥ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ। ନଦୀ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ସେ ଆଉ ଥରେ ପ୍ରଥମରୁ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ପାଣି ପାଉଁଶ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲା

ଶେଷରେ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ବିନ୍ଦୁସର ନାମକ ଏକ ହ୍ରଦକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ସେ ସେଥିରୁ ସାତ ଧାର ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ସପ୍ତମ ଧାରା ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲା।

ସେ ରଥ ଚଳାଇଲେ, ନଦୀ ପଛେ ପଛେ ଆସିଲା। ଥରେ ଜହ୍ନୁ ନାମକ ଜଣେ ମୁନି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ନଦୀ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବୁଡ଼ାଇ ଦେଲା। ଜହ୍ନୁ ସାରା ନଦୀକୁ ଏକ ଢୋକରେ ପିଇଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାନ ବାଟେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କର ଏକ ନାମ ଜାହ୍ନବୀ, ଜହ୍ନୁଙ୍କ ଝିଅ। ତା'ପରେ ସେ କିଛି ହୋଇ ନ ଥିବା ପରି ଆଉ ଥରେ ରଥ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ।

ଭଗୀରଥ ରଥ ଚଳାଇ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲେ, ଆଉ ସମୁଦ୍ର ତଳର ସେହି ଜାଗାକୁ ଗଲେ। ପାଣି ପାଉଁଶ ଉପରେ ବୋହିଗଲା।

ବ୍ରହ୍ମା ଆସିଲେ ଆଉ କହିଲେ, କାମ ସରିଗଲା। ଷାଠିଏ ହଜାର ମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଏ ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଦିନ ସମୁଦ୍ର ରହିବ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିବେ। ଆଉ ଆଜିଠାରୁ ଏ ନଦୀ ତୁମର ଝିଅ। ଲୋକେ ତୁମ ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଭାଗୀରଥୀ ବୋଲି ଡାକିବେ।

ତା'ପରେ ସେ ସାଧାରଣ କଥାଟି କହିଲେ, ଆଉ ମୂଳ କଥା ତ ସେହିଟା। ଏବେ ଯାଅ, ସ୍ନାନ କର, ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି ମତେ ଜଳ ଦିଅ, ତା'ପରେ ଘରକୁ ଫେରି ରାଜ କର।

ସଗର ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଂଶୁମାନ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦିଲୀପ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଭଗୀରଥ କରିଦେଲେ। ଆଉ ଯେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଏ ସବୁ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣକୁ ବି ସେ କେବେ ଦେଖି ନ ଥିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶେଷରେ ଯାହା କରିବାକୁ କହିଲେ, ତାହା ଥିଲା ସାଧାରଣ କାମ। ଆଉ ସେହି କାମ ଆଜି ବି ଘର ଘର ଲୋକେ ପିତୃପକ୍ଷ ଭିତରେ କରନ୍ତି। ନିଜ ବଂଶର ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ନାମ ଧରି ଧରି, ଜଳ ଦିଅ।

ଏ ବର୍ଷ ତୁମ ଘରର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେଉଁ ତିଥିରେ ପଡ଼ୁଛି ତାହା ଯଦି ଠିକ୍ ଜଣା ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ [ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରି ପାରିବ](/app/ask)।

ସ୍ରୋତ

• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 39: the horse is stolen by a rakshasa in disguise, and Sagara sends his sixty thousand sons to dig for it. Hari Prasad Shastri's English translation, Wisdomlib.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 40: the brothers are sent down a second time, bow to the elephants of the quarters, accuse Kapila and are reduced to ashes.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 41: Amshuman finds the ashes and the horse, and Garuda tells him only the Ganga can release the dead.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 42: Amshuman and Dilipa fail, and Bhagiratha begins his austerities at Gokarna.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 43: Shiva takes the fall of the Ganga on his head, and Jahnu drinks and releases her.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 44: the water reaches the ashes, and the river is named Bhagirathi.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 8: the same story of Sagara, his sons and Kapila, told much more briefly.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 9: the Bhagavata's short version of the descent of the Ganga.