ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ: ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ

ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ

ਆਸ਼ਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ - ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ - ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ - ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧ ਨੇ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਇਸੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ - ਇੱਕੋ ਚੰਨ।

ਪਰ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ-ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਉਹ ਖਾਸ ਪਲ ਹੈ ਜਦ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ - ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਵੇਂ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ "ਗੁ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੰਧਕਾਰ। "ਰੁ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟਾਏ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਉਹ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ।

ਪਰੰਪਰਾ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ - ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਧਿਆਯ - ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹੁਨਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਦੀਕਸ਼ਾ ਗੁਰੂ - ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਆਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਦ-ਗੁਰੂ - ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਆਸ-ਪੂਰਨਮਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਸਮ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਨਾ ਯਾਤਰੀ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਨਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ - ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜੈਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਆਸ਼ਾੜ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ - ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਘਣੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੀ ਸੀ। ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰਦੇ।

ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਅੱਜ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ "ਗੁਰੂ" ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਚਾਤੁਰਮਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਮਾਪੇ ਹਨ। ਮੰਟਰ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲੀ। ਉਹ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖੀ।

ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਪੰਜ ਨਾਮ ਲਿਖੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਜ ਜੋ ਹੋ, ਉਹ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜੋ। ਫ਼ੋਨ ਕਰੋ। ਜੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਵੇ, ਮਿਲਣ ਜਾਓ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਰਹੇ - ਦੋ ਮਿੰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।

ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਸਮ ਪੁਰਾਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਯੁਗ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਕਲ

ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ੀਸ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਫ਼ੀਸ ਪੈਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੇਵਾ ਖਰੀਦਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇਂਦਾ - ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ। ਜੋ ਆਪ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ - ਉਹੀ ਅਸਲ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੈ।

ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਉਸਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਖੂਬੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅਕੈਡਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਆਨ ਸ਼ੋਲਡਰਜ਼" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ - ਪਰੰਪਰਾ। ਜੋ ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪਾਸਾ

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਗੁਰੂ ਮਿਲਣਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੈ। "ਜਦ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਜੁਮਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ - ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਹੀ ਹੈ; ਪਾਠ ਉਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਅੰਦਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ - ਮੈਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਲਈ ਅੱਜ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਜਵਾਬ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਅਧਿਆਪਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ - ਅਚਾਨਕ ਮਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਜਾਣਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤਰੀਕੇ

ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਹਾਓ। ਘਰ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ - ਸਾਫ਼ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਜਗਾਓ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਚਾਰਯ-ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅੱਗੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਅੱਗੇ - ਜਿਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਚੁੱਪ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।

ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਗੀਤਾ ਜਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਆਇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ - ਏਕਲਵਯ ਦੀ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ, ਉਪਮਨਯੁ ਦੀ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ-ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਖਰੀ ਗੱਲ

ਜੋ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਖੋਂਦਾ। ਜੋ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾ ਭੁੱਲੀਏ।

ਅਗਲੀ ਆਸ਼ਾੜ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।