ଛଠ ପୂଜା: ବିହାର-ଝାରଖଣ୍ଡ-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳର ୪-ଦିନର ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସେବା

ଛଠ କେବେ

କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ - ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବର। ଦୀପାବଳିର ୬ ଦିନ ପର। ୪ ଦିନର ବ୍ୟବହାର - ଚତୁର୍ଥୀଠାରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ବର୍ଷରେ ଦୁଇ ଥର ଛଠ - କାର୍ତ୍ତିକ ଛଠ (ମୁଖ୍ୟ) ଓ ଚୈତ୍ର ଛଠ। ଚୈତ୍ର ଛଠ କୁ "ଚୈତି ଛଠ" କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟବହାର ସମାନ।

ଛଠ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ୱ-ଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ସବ - ବିହାର-ଝାରଖଣ୍ଡ-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ-ର ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ ବହିନେଲେ। ମୁମ୍ବାଇ-ଦିଲ୍ଲୀରୁ ନ୍ୟୁୟର୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଠ-ଘାଟ। ଓଡ଼ିଶାର ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଓ ସମ୍ବଲପୁରରେ ବି ବିହାରୀ-ସମୁଦାୟ-ଛଠ।

ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଓ ବ୍ରତ-କଥା

ଶାସ୍ତ୍ର-ସମ୍ମତ କଥା - ଛଠି ମାଇଆ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସ-କନ୍ୟା ଦେବସେନା। ଶିଶୁ-ସୁରକ୍ଷାର ଦେବୀ; ଷଷ୍ଠୀ-ତିଥି-ଅଧିପତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଭଗ୍ନୀ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର।

ଲୋକ-କଥା ଅନୁଯାୟୀ - ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଛଠି ମାଇଆ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶକ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହ୍ୟ-ଶକ୍ତି - ଆଲୋକ, ଶରୀର, କ୍ୟାରିୟର। ଛଠି ମାଇଆ ଆଭ୍ୟନ୍ତର-ଶକ୍ତି - ଶିଶୁ, ସନ୍ତାନ, ପରିବାର-ସୁରକ୍ଷା। ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଏକାଠି ସେବା।

ମହାଭାରତରେ କୁନ୍ତୀ ଛଠ ବ୍ରତ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଲାଭ କଲେ। ସୀତା ବି ବନ-ବାସ ସମୟ ଛଠ ବ୍ରତ କଲେ - ଲୋକ-କଥା। ଦ୍ରୌପଦୀ ଛଠ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଣ୍ଡବ-ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

୪ ଦିନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର

ଦିନ ୧: ନ୍ହାୟ-ଖାୟ (କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ)

ସୁବାହ-ସ୍ନାନ ନଦୀ-ଜଳରେ (ସମ୍ଭବ ହେଲେ ଗଙ୍ଗା ବା ଯମୁନା; ନ ହେଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ନଦୀ)। ଗୃହ-ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ-ସଫାଇ। ଚୁଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।

ଭୋଜନ - ଚାଉଳ, ଡାଲି (ଚାନା), ଲାଉ-ତରକାରୀ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ତ୍ୱିକ। ଲୌଣ-ବର୍ଜନ। ଗୋଟିଏ ଥର ଭୋଜନ।

ଦିନ ୨: ଖରନା (କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ)

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିନ ଉପବାସ - ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସନ୍ଧ୍ୟା-ସମୟ ବ୍ରତୀ ଛଠି ମାଇଆ-ସ୍ଥାନରେ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।

ଭୋଗ - ଖୀର (ଚାଉଳ, ଗୁଡ଼, ଦୁଗ୍ଧର)। ବ୍ରତୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷର ସବୁଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭୋଜନ। ଛଠି ମାଇଆଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ପର ବ୍ରତୀ ଖୀର ସେବନ କରନ୍ତି। ତା’ ପର ୩୬ ଘଣ୍ଟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଜଳ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ। ଜଳ ବି ବର୍ଜନ।

ଦିନ ୩: ସନ୍ଧ୍ୟା ଅର୍ଘ୍ୟ (କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ - ମୁଖ୍ୟ ଦିନ)

ସୁବାହ-ବେଳା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ଗୃହରେ ବ୍ରତୀ-ଭୋଗ ତିଆରି - ଠେକୁଆ (ଗୁଡ଼-ଗହମ-ଘୃତ ତିଆରି ବିଶିଷ୍ଟ ଛଠ-ମିଠା), ଚାଉଳ-ଲଡ୍ଡୁ, ନଡ଼ିଆ, କଦଳୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ, ଅଦା, ହଳଦୀ-ମୂଳ, ଗନ୍ନା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଶ-ଡଲାରେ - "ଦଲା"। ବ୍ରତୀ-ପରିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଲା ମସ୍ତକରେ ବହି ନଦୀ-ଘାଟକୁ।

ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ୩୦ ମିନିଟ ପୂର୍ବ ବ୍ରତୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ନାନ-ବସ୍ତ୍ର-ସହ ନଦୀ-ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ। କଣ୍ଠ-ସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ। ଅଞ୍ଜଳି-ବନ୍ଧନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଡ଼କୁ ମୁଖ।

ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ-ସମୟ - ବ୍ରତୀ ତମ୍ବା-ବାସନରେ ଜଳ, ଅକ୍ଷତ, ଲାଲ ଫୁଲ, ଠେକୁଆ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଡ଼କୁ ୩ ଥର ଅର୍ଘ୍ୟ। "ଓଁ ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ ନମଃ" ବା "ଜୟ ଛଠି ମାଇଆ"। ବାଶ-ଡଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଡ଼କୁ ଉଠାଇ ଅର୍ପଣ।

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘାଟ-ଲାଲ-ବସ୍ତ୍ର-ସ୍ତ୍ରୀ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟ। ଲୋକ-ଗୀତ। ସୁନ୍ଦର-ଶୃଙ୍ଖଳିତ-ଦୃଶ୍ୟ।

ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ - ଛଠି ମାଇଆ-ଗୀତ, ଭଜନ। ବ୍ରତ ଚାଲେ।

ଦିନ ୪: ଉଷା ଅର୍ଘ୍ୟ (କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ)

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ୯୦ ମିନିଟ ପୂର୍ବ ବ୍ରତୀ ପୁନଃ ନଦୀ-ଘାଟକୁ। ସମାନ ଅର୍ଘ୍ୟ-ବିଧି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ-ସମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଡ଼କୁ ୩ ଥର ଅର୍ଘ୍ୟ।

ତା’ ପର ବ୍ରତ-ସମାପନ। ବ୍ରତୀ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି - "ପାରଣ"। ୩୬ ଘଣ୍ଟା ପର ପ୍ରଥମ ଜଳ। ତା’ ପର ପ୍ରସାଦ-ଗ୍ରହଣ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟକୁ ପ୍ରସାଦ-ବଣ୍ଟନ।

କଠିନତାର ଅର୍ଥ

୩୬ ଘଣ୍ଟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଜଳ। କୌଣସି ବ୍ରତ-ଠାରୁ କଠିନ। ଠଣ୍ଡା ଜଳରେ ଘଣ୍ଟା-ଘଣ୍ଟା ଠିଆ ହେବାର। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ-ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଉଭୟ। ବ୍ରତୀ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ତ୍ରୀ; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବହୁ ପୁରୁଷ ବି ବ୍ରତ କରନ୍ତି। ସନ୍ତାନ, ସ୍ୱାମୀ, ପରିବାର-ସୁଖ ପାଇଁ।

କଠିନତା ବ୍ରତ-ଶକ୍ତିର ସ୍ରୋତ। ସତ୍-ସଂକଳ୍ପ-ଶକ୍ତି ସ୍ଥିର ହେଲେ ୩୬ ଘଣ୍ଟା ସମ୍ଭବ; ସ୍ଥିର ନ ହେଲେ ଅସମ୍ଭବ। ବ୍ରତ ସମାପନ ପର ବ୍ରତୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷର ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ - ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ-ସମୟର ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଆଲୋକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଭିଟାମିନ୍ ଡି-ର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ରୋତ। ମେଲାଟୋନିନ୍ ଓ ସେରୋଟୋନିନ୍-ର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚକ୍ର-ସ୍ଥିରୀକୃତ।

ଜଳରେ ଠିଆ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ନାନ - ଶରୀର-ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଅସାଧାରଣ। ଶରୀର-ଭିତର-ତାପ-ସମନ୍ୱୟ। ଚର୍ମ-ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ। ସ୍ୱୟଂ-ସୁଧାର।

୩୬ ଘଣ୍ଟାର ଉପବାସ - ଆଧୁନିକ "ଇନ୍ଟରମିଟେଣ୍ଟ ଫାଷ୍ଟିଂ"-ର ଗଭୀର ସଂସ୍କରଣ। ସେଲ-ଅଟୋଫାଗି, ସ୍ୱୟଂ-ଚିକିତ୍ସା। ବର୍ଷରେ ୨ ଥର ୩୬ ଘଣ୍ଟା - ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର-ସୁଧାର।

ସୂର୍ଯ୍ୟ-କୁଣ୍ଡଳୀ-ସମ୍ବନ୍ଧ

ଯଦି କୁଣ୍ଡଳୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଖରାପ - ନୀଚ ତୁଳାରେ, ରାହୁ-ଯୁତ, ଅଷ୍ଟ-ସ୍ଥିତି - ଛଠ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସେବାର ସମୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାପା-ସମ୍ବନ୍ଧ, ଆତ୍ମ-ବିଶ୍ୱାସ, କ୍ୟାରିୟର-ସ୍ଥିତି ଶାସନ କରନ୍ତି। ଛଠ-ବ୍ରତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ବାଧାର ବହୁ-ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମାଧାନ।

ଯଦି ସନ୍ତାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବାଧା - ୫ ଭାବ-ସ୍ୱାମୀ ଦୁର୍ବଳ, ୫ ଭାବରେ ଅଶୁଭ ଗ୍ରହ - ଛଠି ମାଇଆ-ସେବା ବି ବିଶିଷ୍ଟ ଶୁଭ। ବ୍ୟବହାରିକ ଅନୁଭବ - ଛଠ-ବ୍ରତ-ସିଦ୍ଧ ଯୋଡ଼ି ବହୁବାର ସନ୍ତାନ-ଲାଭ ପାଆନ୍ତି।

ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା

ଛଠ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ସବ। କୌଣସି ମନ୍ଦିର ନୁହେଁ। କୌଣସି ପୁରୋହିତ ନୁହେଁ। କୌଣସି ବିଧି-ବିଶିଷ୍ଟ-ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ। କେବଳ ବ୍ରତୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ଓ ଛଠି ମାଇଆ। ସେହି ସରଳତାରେ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତି। ବିହାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଗ - ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ - ସମାନ ଘାଟ-ପଥରରେ ଠିଆ ହୋଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ-ବ୍ୟବଧାନ-ର ଅସ୍ଥାୟୀ-ସମାପନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି; ଛଠ ସେହି ସମାନତାର ବାର୍ଷିକ ସ୍ମରଣ।