ଦୁର୍ଗା ପୂଜା: ବଙ୍ଗଳା-ଓଡ଼ିଶାର ୯-ଦିନର ଶକ୍ତି-ଆରାଧନା
ଶାରଦୀୟ ନବରାତ୍ରିର ବଙ୍ଗ-ରୂପ। ମହାଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ବିଜୟ ଦଶମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୫ ଦିନର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସବ। ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀର ୧୩ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶକ୍ତି-ଆଗମନ-ଯୁଦ୍ଧ-ବିଦାୟ। ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ ଆଚରଣ।
ସମୀକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି Vidhata Editorial Desk · ଅଦ୍ୟତନ ହୋଇଛି
In this article
ସମୟ ଓ ଅବସର
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ଦଶମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସେପ୍ଟେମ୍ବର-ଅକ୍ଟୋବର।
ବଙ୍ଗଳା ଓ ଓଡ଼ିଶାରେ ୫ ଦିନର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସବ - ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ, ଦଶମୀ। ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାରଦୀୟ ନବରାତ୍ରି ୯ ଦିନର - ପ୍ରତିପଦାଠାରୁ ନବମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବଙ୍ଗ-ଆଚରଣ ଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର।
ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀର ବର୍ଣ୍ଣନା
ଦେବୀ-ଭାଗବତ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀ (ଦେବୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ) ୭୦୦ ଶ୍ଲୋକର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା -
ମହିଷାସୁର ଅସୁର ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇଲେ - "କୌଣସି ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରି ପାରିବେ ନାହିଁ"। ବର ପାଇବା ପର ସେ ୩-ଲୋକ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦେବ-ସ୍ୱର୍ଗ ଖୋଇ ଗଲେ; ୧୦୦ ବର୍ଷର ଦେବ-ଅସୁର-ଯୁଦ୍ଧ। ଅନ୍ତିମରେ ଦେବ ପରାଜିତ।
ତ୍ରିଦେବ (ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ) ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଏକାଠି କରି ଦୁର୍ଗା (ଶକ୍ତି)ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସ୍ତ୍ରୀ - ତେଣୁ ବର-ଅନୁଯାୟୀ ବଧ କରି ପାରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବ ସେମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଲେ - ୧୦ ବାହୁରେ ୧୦ ଅସ୍ତ୍ର। ସିଂହ-ବାହାନ ହିମାଳୟଠାରୁ।
୯ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ - ୩ ଦିନ ମହିଷାସୁରର ସେନାପତି, ୩ ଦିନ ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡ ଅସୁର, ୩ ଦିନ ସ୍ୱୟଂ ମହିଷାସୁର। ୧୦ତମ ଦିନ ମହିଷାସୁର-ବଧ - ବିଜୟ ଦଶମୀ।
୫ ଦିନର ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର
ମହାଷଷ୍ଠୀ (୬ ଦିନ) - ବୋଧନ। ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଗମନ। ବେଲ-ବୃକ୍ଷ-ତଳେ ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀ-ପଠନ। ବେଲ-ଡାଳରୁ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ - "ଆସୁନ ମା"। ପୂଜା-ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଗା-ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ। ବେଳ-ତଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ "ଆମନ୍ତ୍ରଣ-ଅଧିବାସ"।
ମହାସପ୍ତମୀ (୭ ଦିନ) - ନବ-ପତ୍ରିକା। ୯ ବିଶିଷ୍ଟ ବୃକ୍ଷର ପତ୍ର ଏକାଠି ବାନ୍ଧି "କଳା-ବୌ" ତିଆରି - କଳା (ବନଣା), ହଳଦୀ, ମାଣ, ଡାଳିମ, ଅଶୋକ, ବେଲ, ଆମ୍ବ, ଧାନ, ବାନ। ଏହି ୯ ବୃକ୍ଷ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ୯ ରୂପର ପ୍ରତୀକ। ଗଙ୍ଗା-ସ୍ନାନ ପର ପୂଜା-ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ।
ମହାଅଷ୍ଟମୀ (୮ ଦିନ) - ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦିନ। ସନ୍ଧି-ପୂଜା। ଅଷ୍ଟମୀ ସମାପ୍ତ ଓ ନବମୀ ଆରମ୍ଭ-ର ସନ୍ଧି - ୨୪ ମିନିଟର ସମୟ। ଶାସ୍ତ୍ର କୁହେ ଏହି ସମୟରେ ଦୁର୍ଗା ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡ-ବଧ କଲେ। ୧୦୮ ଦୀପ, ୧୦୮ ଜବା-ଫୁଲ, ୧୦୮ ବେଲ-ପତ୍ର। ସର୍ବାଧିକ ତୀବ୍ର ଆହ୍ୱାନ। ବ୍ୟବହାରିକ ଅନୁଭବ - ସନ୍ଧି-ପୂଜା ସମୟ ଆକାଶ-ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ।
କୁମାରୀ-ପୂଜା - ୨-୧୦ ବର୍ଷର ୯ କୁମାରୀଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗା-ସ୍ୱରୂପ-ସେବା। ପାଦ-ସ୍ନାନ, ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ଗହଣା, ଭୋଜନ-ଦାନ।
ମହାନବମୀ (୯ ଦିନ) - ବିଜୟ-ପୂର୍ବ-ସମୟ। ଯଜ୍ଞ-ଆଚରଣ। କେତେକ ବଙ୍ଗ-ପରମ୍ପରାରେ ଛାଗ-ବଳି; ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ଲାଉ-କୁଶ୍ମାଣ୍ଡ-ବଳି (ଶାକାହାରୀ ବିକଳ୍ପ)। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟ ଭୋଜନ - "ଭୋଗ"।
ବିଜୟ ଦଶମୀ (୧୦ ଦିନ) - ଦୁର୍ଗା-ବିସର୍ଜନ। ଶୋଭା-ଯାତ୍ରା। ନଦୀ-ଗଙ୍ଗା-ସମୁଦ୍ର-ରେ ବିସର୍ଜନ। ବିଦାୟ-ସମୟ। "ଆସୁନ ମା, ଆଗାମୀ ବର୍ଷ"। ବହୁ ଭକ୍ତ ବିସର୍ଜନ-ସମୟ କାନ୍ଦନ୍ତି - ୫ ଦିନର ସମ୍ବନ୍ଧର ବିଦାୟ।
ସିନ୍ଦୁର ଖେଲା
ବିଜୟ ଦଶମୀ-ର ସ୍ତ୍ରୀ-ଅନୁଷ୍ଠାନ। ବିଧବାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ ବିବାହିତ ସ୍ତ୍ରୀ ଏକାଠି ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ସିନ୍ଦୁର ଲଗାନ୍ତି, ତା’ପର ପରସ୍ପରଙ୍କ ମୁଖରେ। ସୁଖୀ ବାହାଘର, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆୟୁ-ବୃଦ୍ଧି, ସ୍ତ୍ରୀ-ସମୁଦାୟ-ବନ୍ଧନ-ସ୍ଥିରତା। ସିନ୍ଦୁର ଖେଲା ସ୍ୱୟଂ-ଆନନ୍ଦର ସମୟ; ୫ ଦିନର ଆଗ୍ରହ ଓ ୩ ଘଣ୍ଟାର ଆନନ୍ଦ ବିଦାୟ ସମୟ ଖଣ୍ଡରେ।
ପଣ୍ଡାଲ-ସଂସ୍କୃତି
କଲିକତା ଦୁର୍ଗା-ପୂଜା ବିଶ୍ୱ-ବିଖ୍ୟାତ। ୨୦୦୦+ ପଣ୍ଡାଲ। ସୃଜନଶୀଳ ଥିମ୍ - କେତେକ ତାଜ-ମହଲ, କେତେକ କୁମ୍ଭ-ମେଳା, କେତେକ ବର୍ଷ-ଯୋଗ୍ୟ ସାମାଜିକ ଘଟଣା। ୫ ଦିନ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଲୋକ-ଭିଡ଼।
କଲିକତାର ୧୦ ବିଖ୍ୟାତ ପଣ୍ଡାଲ - ବାଗ-ବାଜାର, ସୋବାବାଜାର, ସିମ୍ଲା-ବ୍ୟାୟାମ-ସମିତି, ସର୍ବୋଜନୀନ ଦୁର୍ଗୋତ୍ସବ। UNESCO ୨୦୨୧ରେ କଲିକତା ଦୁର୍ଗା-ପୂଜାକୁ "ଅଯୋଗ୍ୟ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ" ଚିହ୍ନଟ କଲା।
କଟକ-ଭୁବନେଶ୍ୱର ବି ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁର୍ଗା-ପୂଜା-ଲକ୍ଷ୍ୟ। କଟକର ଚୌଲିଆଗଞ୍ଜ, ଖାନ୍-ନଗର, ଶିକ୍ଷା-ବିହାର-ର ପଣ୍ଡାଲ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର।
ଭୋଜନ ଓ ପ୍ରସାଦ
ଦୁର୍ଗା-ପୂଜା ସମୟର ବିଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ - "ଭୋଗ"। ଖିଚୁରି, ଲାବ୍ରା (ଭୁଜା ଖୋଇଆ-ଶାକ ମିଶ୍ରଣ), ବେଗୁନୀ (ବେଗୁଣ-ପକୁଡ଼ି), ତୋମାଟୋ-ଚଟନୀ, ପାଏସ୍। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ-ଦାନ।
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟବହାରରେ - ପଖାଳ, ଡାଲମା, ବେସର, ଖଟା। ଲାଉ ବା ବନ୍ଧ-ଗୋବି-ତରକାରୀ। ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀ ସମୟ ଦେବୀ-ଭୋଜନ ବି।
କୁଣ୍ଡଳୀ ଅନୁଯାୟୀ ସେବା
ଯଦି କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଶକ୍ତି-ବାଧା - ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁର୍ବଳ, ଶୁକ୍ର-ଦୋଷ, ସ୍ତ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବାଧା - ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗା-ପୂଜା ବିଶିଷ୍ଟ ସେବାର ସମୟ।
ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ୯ ଦିନ ପଠନ - ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯଦି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, "ଅର୍ଗଳା-ସ୍ତୋତ୍ର" ବା "କୀଳକ-ସ୍ତୋତ୍ର" ବା "ଦୁର୍ଗା-ସପ୍ତ-ଶ୍ଲୋକୀ" ୩ ଥର। ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର, ଲାଲ ଫୁଲ ଦାନ। କନ୍ୟା-ଭୋଜନ ଓ ଦାନ।
ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା
ଦୁର୍ଗା ଶକ୍ତି। ଶକ୍ତି ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ତର - ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ସଂହାର। ଶକ୍ତି ଶୁଭ ବି, ଅଶୁଭ ବି - କେମିତି ବ୍ୟବହାର, ସେଇ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଦୁର୍ଗା-ପୂଜାର ବାର୍ତ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ - ଶକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସ୍ୱୟଂ-ଭିତରେ ଆଉ ଭିତର-ବାହାରର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କଠାରେ। ଦୁର୍ଗା ସ୍ୱୟଂ ସ୍ତ୍ରୀ-ସ୍ୱରୂପ - ତ୍ରିଦେବ-ସମ୍ମିଳନ-ଠାରୁ ସୃଷ୍ଟ। ତାଙ୍କ ସେବା ସ୍ୱୟଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ତ୍ରୀ-ଶକ୍ତିର ସେବା। ଯିଏ ଏହି କଥା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି।