कधी न भेटलेल्या माणसांसाठी अख्खं आयुष्य नदी खाली आणण्यात घालवणारा राजा

घोडा हरवतो

राम जन्मायच्या कितीतरी आधी त्याच्याच वंशातला एक राजा अयोध्येत राज्य करत होता. त्याचं नाव सगर. त्याने अश्वमेध यज्ञ करायचं ठरवलं.

त्याची पद्धत अशी होती. एक घोडा वर्षभर मोकळा सोडायचा. तो जिथं जाईल ती जमीन तुमची होत असे, जर कोणी त्याला अडवलं नाही तर. सगराला साठ हजार मुलगे होते आणि एक नातू, अंशुमान. घोड्याच्या मागोमाग चालण्याचं काम अंशुमानला मिळालं.

पण घोडा चोरीला गेलाच. वेष बदलून आलेल्या एका राक्षसाने घोडा नेला आणि तो नाहीसा झाला.

जा, शोधून काढा, सगर आपल्या साठ हजार मुलांना म्हणाला. सगळी पृथ्वी धुंडाळा. गरज पडली तर खोदा.

साठ हजार भाऊ खोदतात

त्यांनी नखांनी खोदलं. त्यांची नखं हिऱ्यासारखी कठीण होती. खोदण्याचा आवाज ढगांच्या गडगडाटासारखा येत होता.

त्यांनी सगळी पृथ्वी फिरून पाहिली, काहीच सापडलं नाही. मग वडिलांनी त्यांना पुन्हा पाठवलं, आणि या वेळी ते खाली खोदत गेले. जमिनीच्या खूप खोल त्यांना पृथ्वीच्या बाजू तोलून धरणारे मोठे हत्ती भेटले. भावांनी प्रत्येकाला नमस्कार केला आणि खोदत राहिले.

मग त्यांना घोडा सापडला. डोळे मिटून बसलेल्या एका ऋषींच्या बाजूला तो शांतपणे चरत होता. ते ऋषी कपिल होते.

भावांनी थांबून विचारलंच नाही. हाताला जे लागलं ते उचललं आणि ओरडत त्यांच्या अंगावर धावले, चोरा, सापडलास तू.

कपिलांनी डोळे उघडले, एकच अक्षर उच्चारलं, आणि साठ हजार भावांची राख झाली.

गरुडाचं उत्तर

मुलं परतच आली नाहीत, तेव्हा सगराने नातवाला पाठवलं.

अंशुमान त्याच वाटेने खाली गेला. शेवटी तो अशा जागी आला, जिथं जमिनीवर राखेचा डोंगर पडला होता आणि त्याच्या बाजूला घोडा उभा होता, जिवंत आणि सुखरूप.

आपल्या काकांना पाणी द्यावं, मृतांना देतात तसं, असं त्याला वाटलं. त्याने सगळीकडे पाहिलं, पाणी कुठेच नव्हतं. मग एक प्रचंड मोठा गरुडपक्षी त्याच्या बाजूला उतरला. तो गरुड होता, त्याच्या आईचा भाऊ.

त्यांना साधं पाणी देऊ नकोस, गरुड म्हणाला, त्याचा काही उपयोग होणार नाही. या माणसांना फक्त गंगाच मुक्त करू शकते, आणि गंगा पृथ्वीवर नाही. ती आकाशात आहे. तिला खाली आण, या राखेवरून वाहू दे, आणि तुझे काका सरळ स्वर्गात जातील.

सगराने यज्ञ पूर्ण केला, आणि उरलेलं सगळं आयुष्य आकाशातून नदी खाली कशी आणायची याचा विचार करण्यात घालवलं. त्याला जमलं नाही. तो मरण पावला.

अंशुमान राजा झाला. म्हातारा झाल्यावर तो हिमालयाच्या एका शिखरावर चढला आणि तिथं बत्तीस हजार वर्षं प्रार्थना करत उभा राहिला. नदी आली नाही, आणि तो तिथंच मरण पावला. त्याचा मुलगा दिलीप राज्य करत असताना रोज याचाच विचार करत होता, पण त्यालाही मार्ग सापडला नाही.

तीन राजे, एकामागून एक, आणि राख जिथली तिथंच पडून होती.

भगीरथ उभा राहतो

दिलीपचा मुलगा भगीरथ.

त्याने राज्य आपल्या मंत्र्यांच्या हातात दिलं आणि गोकर्ण नावाच्या जागी गेला. उन्हाळ्यात तो तिथं उभा राहिला. चारी बाजूंना अग्नी पेटलेले, आणि डोक्यावर पाचवा सूर्य. हात वर केलेले, महिन्यातून एकदाच खाणं. असा हजार वर्षं.

ब्रह्मदेव आले आणि म्हणाले, माग, काय हवं ते माग.

भगीरथाने दोन गोष्टी मागितल्या. सगराच्या मुलांसाठी मला नदी खाली आणू दे. आणि मला मूल होऊ दे, म्हणजे आमचा वंश माझ्यावर संपणार नाही.

ब्रह्मदेवांनी होकार दिला, आणि मग सावध केलं. ती फार मोठी आहे. ती सरळ पृथ्वीवर पडली, तर पृथ्वी टिकणार नाही. तो भार फक्त शंकरच झेलू शकतात.

म्हणून भगीरथ एका पायाच्या अंगठ्यावर वर्षभर उभा राहिला. हात वर, वाऱ्यावर जगत, खांबासारखा स्थिर. शेवटी शंकर आले आणि म्हणाले, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, मी तिला माझ्या डोक्यावर घेतो.

गंगा आपल्या सगळ्या भाराने आकाशातून खाली आली. या शंकराला सरळ पृथ्वीच्या आरपार पलीकडे ढकलून द्यावं, या उद्देशाने आली. शंकरांना तिच्या मनात काय आहे ते बरोबर कळलं. त्यांनी तिला आपल्या जटांमध्ये पडू दिलं, आणि जटा तिच्यावर मिटल्या.

त्या जटांच्या जाळ्यात ती वर्षानुवर्षं भटकत राहिली. बाहेर पडायची वाटच सापडली नाही.

खाली पृथ्वीवर भगीरथ वाट पाहत होता. नदी दिसली नाही. त्याने पुन्हा पहिल्यापासून तप सुरू केलं.

पाणी राखेपर्यंत पोहोचतं

शेवटी शंकरांनी तिला बिंदुसर नावाच्या तळ्यात सोडलं. तिथून ती सात प्रवाहांमध्ये बाहेर आली, आणि सातवा प्रवाह भगीरथाच्या रथामागे निघाला.

तो रथ हाकत होता आणि नदी त्याच्या मागोमाग येत होती. एकदा जह्नू नावाच्या ऋषींचा यज्ञ चालू असतानाच तिने त्यांना पाण्याखाली बुडवलं. जह्नूंनी अख्खी नदी एका घोटात पिऊन टाकली. सगळ्यांनी त्यांची विनवणी केली, तेव्हा त्यांनी तिला कानांमधून बाहेर सोडलं. म्हणूनच तिचं एक नाव जान्हवी, जह्नूची मुलगी. मग काहीच झालं नाही अशा थाटात ती पुन्हा रथामागे लागली.

भगीरथ रथ हाकत समुद्रापर्यंत गेला, आणि समुद्राखालच्या त्या जागेत उतरला, आणि पाणी राखेवरून वाहिलं.

ब्रह्मदेव आले आणि म्हणाले, आता काम पूर्ण झालं. साठ हजार मुक्त झाले. या पृथ्वीवर समुद्र आहे तोवर ते स्वर्गात राहतील. आणि आजपासून ही नदी तुझी मुलगी. लोक तिला तुझ्या नावावरून भागीरथी म्हणतील.

मग त्यांनी एक साधी सूचना दिली, आणि खरं तर तीच सगळ्यात महत्त्वाची. आता जा, स्नान कर, आपल्या पूर्वजांचं तर्पण, म्हणजे त्यांच्या नावाने ओंजळीतून पाणी सोडायचा विधी, व्यवस्थित कर, आणि मग घरी जाऊन राज्य कर.

सगराला ते जमलं नाही. अंशुमानला जमलं नाही. दिलीपला जमलं नाही. भगीरथाला जमलं, आणि ज्यांच्यासाठी त्याने हे केलं, त्यांतल्या एकालाही तो कधी भेटला नव्हता.

ब्रह्मदेवांनी त्याला शेवटी सांगितलेली गोष्ट साधीच होती, आणि तीच गोष्ट कुटुंबं आजही पितृपक्षाच्या पंधरवड्यात करतात. पितृपक्ष म्हणजे वर्षातले ते पंधरा दिवस, जे घरातल्या गेलेल्या माणसांच्या आठवणीसाठी असतात. आपल्या वंशातल्या गेलेल्या माणसांचं नाव घेऊन पाणी सोडायचं.

तुमच्या घरचं श्राद्ध, म्हणजे पूर्वजांसाठी करायचा वर्षातला विधी, या वर्षी कोणत्या तिथीला, म्हणजे पंचांगातल्या कोणत्या दिवशी, येतं याची खात्री नसेल, तर तुम्ही [आचार्यांना विचारू शकता](/app/ask).

स्रोत

• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 39: the horse is stolen by a rakshasa in disguise, and Sagara sends his sixty thousand sons to dig for it. Hari Prasad Shastri's English translation, Wisdomlib.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 40: the brothers are sent down a second time, bow to the elephants of the quarters, accuse Kapila and are reduced to ashes.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 41: Amshuman finds the ashes and the horse, and Garuda tells him only the Ganga can release the dead.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 42: Amshuman and Dilipa fail, and Bhagiratha begins his austerities at Gokarna.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 43: Shiva takes the fall of the Ganga on his head, and Jahnu drinks and releases her.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 44: the water reaches the ashes, and the river is named Bhagirathi.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 8: the same story of Sagara, his sons and Kapila, told much more briefly.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 9: the Bhagavata's short version of the descent of the Ganga.