એ લાકડું જે પુરી તટ પર તરીને આવ્યું, અને જગતના સ્વામીને હાથ કેમ નથી

રાણીએ ખોલેલો દરવાજો

ઓરડો ચૌદ દિવસથી બંધ હતો. અંદરથી છીણી-લાકડાનો સતત અવાજ આવ્યે જતો. ચૌદમે દિવસે અવાજ બંધ થયો. રાણી ગુંડિચા સન્નાટો સહી શકી નહીં. એણે રાજાનું વ્રત તોડ્યું. એણે દરવાજો ધક્કેલીને ખોલી નાખ્યો.

અંદર, સુથાર ગાયબ હતો. ભોંય પર ત્રણ અધકચરા આકારો ઊભા હતા, કંડારણની વચ્ચે જ છોડાયેલા. બે મોટી આકૃતિઓ, ઘેરી અને સફેદ. એક નાની, સોનેરી, એમની વચ્ચે. કોઈને યોગ્ય હાથ નહોતા. કોઈને યોગ્ય પગ નહોતા. એમના ચહેરા વિરાટ હતા, આંખો વિરાટ, મુખ વિચિત્ર સ્મિતમાં બંધ, જાણે હસવું દબાવી રાખ્યું હોય.

એ ત્રણ છે જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રા, પુરીની ત્રિમૂર્તિ. એ ચોક્કસ અધકચરા સ્વરૂપમાં હજારથી વધુ વર્ષોથી ઊભા છે. એ કેમ, એ સમજવા આપણે પાછળ જવું પડે, એ રાજા સુધી જેને કોઈ મંદિરમાં ભગવાન મળ્યા નહીં.

એ રાજા જેને કોઈ મંદિરમાં ભગવાન ન મળ્યા

પુરીનું મહામંદિર બંધાય એ પહેલાંના વર્ષોમાં, ઓડિશાના પૂર્વ કિનારે અવંતિના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું શાસન હતું. એ ધનવાન, ન્યાયી અને ભક્ત હતા, પણ એક અસંતોષ એમને હેરાન કરતો. પોતાના રાજ્યનાં અને એની બહારનાં દરેક તીર્થમાં એ જઈ આવ્યા હતા, અને દરેક જગ્યાએ એક જ પ્રશ્ન પૂછતા:

"क्व नीलमाधवो देवः? कुत्र तस्य निवासिनः?" (ક્યાં છે ઘેરા-નીલ માધવ? ક્યાં વસે છે એ જે એમને ઓળખે છે?)

એ શોધી રહ્યા હતા નીલમાધવને, વિષ્ણુનું એ રૂપ જે, કહેવાતું હતું, પૂર્વ સમુદ્ર પાસેના જંગલમાં એક શબર જાતિ ઊંડા ગુપ્ત ભાવે પૂજતી હતી. કોઈ બ્રાહ્મણે કદી જોયું ન હતું. કોઈ રાજાને નજીક જવા દેવામાં આવ્યો ન હતો. શબરો પોતાના દેવને નીલાચલ નામની એક ભૂરી ટેકરીની ગુફામાં રાખતા હતા, અને જે કોઈ જોવા આવે એને મારી નાખતા.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ને ચાર ભાઈઓને ગુપ્તચર બનાવીને મોકલ્યા. ત્રણને જંગલની ધારે પાછા વાળવામાં આવ્યા. ચોથો, વિદ્યાપતિ, એટલો ચતુર હતો કે જે બીજા ત્રણ ન કરી શક્યા એ કરી શક્યો, એણે શબર સરદારની પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યાં.

સરદારનું નામ વિશ્વાવસુ હતું. એ નીલમાધવને કુળદેવ તરીકે પૂજતા હતા, ઘેરા-નીલ રંગના નીલમ-પથ્થરની એ મૂર્તિ, જે એમને દાદાના દાદા પાસેથી વારસામાં મળી હતી. દરરોજ એ તાજી તુલસી લઈને એક ગુપ્ત ગુફામાં જતા. જંગલના મધથી પથ્થરને નવડાવતા. દરેક શિકારનો પ્રથમ ભાગ ભગવાનને ધરાવતા.

એમણે ક્યારેય કોઈ બહારની વ્યક્તિને નજીક ન આવવા દીધી.

ભૂરી ટેકરી પરની ગુફા

વિદ્યાપતિએ એ ઘરમાં લગ્ન કર્યાં. એ ખેતરોમાં કામ કરતો. જનજાતીય ભાષા શીખ્યો. એક આખું વર્ષ રાહ જોઈ, પછી પોતાના સસરાને એક સાવધ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

"પિતા, તમારા ઘરની સમૃદ્ધિ, એ ક્યાંથી આવે છે? કોઈ ગુપ્ત આશીર્વાદ હશે, ખરું?"

વિશ્વાવસુ વૃદ્ધ થયા હતા. એ વિચારતા હતા કે રહસ્ય આપવા માટે કોઈ પુત્ર નથી, માત્ર એક પુત્રી છે, જે હવે આ સૌમ્ય અજાણ્યા સાથે પરણી ગઈ છે. એમણે વિશ્વાસ કરવાનું નક્કી કર્યું.

"ચાલ. પણ તારી આંખે પાટો બાંધેલો રહેશે. તું રસ્તો જોઈશ નહીં. અને તું તારી પત્નીના જીવનની સોગંદ ખાઈશ કે કોઈને કહીશ નહીં."

વિદ્યાપતિએ સોગંદ ખાધી. એની આંખે પત્નીની સાડીનો એક ટુકડો બાંધવામાં આવ્યો. વિશ્વાવસુએ એને હાથ પકડીને જંગલમાંથી લઈ ગયા. પણ વિદ્યાપતિએ પોતાના વસ્ત્રોમાં રાઈના દાણાની એક નાની થેલી છુપાવી હતી. દરેક પગલે એક દાણો પાડતો ગયો.

ગુફામાં પાટો ઊતર્યો. વિદ્યાપતિએ પહેલીવાર નીલમાધવનું ઘેરા-નીલ પથ્થરનું રૂપ જોયું, વિષ્ણુનું એ સૌથી પ્રાચીન અને જનજાતીય સ્વરૂપ. મહેલ-મંદિરના સુશોભિત ભગવાન નહીં. જંગલના ભગવાન. ટેકરીના ભગવાન. એ ભગવાન જેને આ ધરતીના મૂળ લોકો કોઈ નગર બંધાય એ પહેલાં પ્રેમ કરતા હતા.

એણે પ્રણામ કર્યા. એ રડ્યો. એ ચાલ્યો ગયો.

રાઈના દાણા અને તૂટેલો વિશ્વાસ

ચોમાસું હતું. વિદ્યાપતિએ રસ્તામાં પાડેલા રાઈના દાણા, દરેક અંકુરિત થયો. અઠવાડિયાંમાં, પીળા-ફૂલવાળી એક પગદંડી ગામથી નીલાચલ પરની ગુફા સુધી સીધી દોરાઈ ગઈ.

વિદ્યાપતિએ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને સંદેશ મોકલ્યો. રાજાએ સેના એકઠી કરી અને તરત જ આવ્યા.

પણ રાજાનો કાફલો ગુફા સુધી પહોંચ્યો, ત્યાં પથ્થરની મૂર્તિ ગાયબ હતી.

નીલમાધવ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા. વિશ્વાવસુ, જમાઈથી છેતરાયેલા, કંઈ બતાવવા માટે રહ્યું ન હતું. એ ખાલી ગુફાની બહાર બેસી ગયા અને કંઈ ખાવા-પીવા ન લાગ્યા.

એ રાત્રે, પોતાના તંબૂમાં, ઇન્દ્રદ્યુમ્નને એક સ્વપ્ન આવ્યું. ઊંડી ઓડિયા લયમાં એક અવાજ બોલ્યો, એ છંદ જે યાત્રીઓ આજે પણ રથયાત્રામાં ગાય છે:

"ଦାରୁ ରୂପେ ମୁଁ ଆସିବି, ଚକ୍ର ତୀର୍ଥ ସମୁଦ୍ର କୂଳେ - ନ ଚଳିବ କଳ୍ପନା, କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ।" (લાકડાના રૂપમાં હું આવીશ, ચક્ર-તીર્થના સમુદ્ર કિનારે, કોઈ ગણતરી તને હલાવે નહીં, માત્ર શ્રદ્ધા.)

અવાજે કહ્યું: પથ્થરની શોધ છોડી દે. પથ્થર જનજાતીય યુગ માટે હતો. એક નવું રૂપ આવી રહ્યું છે. એક સુગંધિત લાકડું, દારુ, કિનારે તરીને આવશે. એક મંદિર બાંધ. એ લાકડામાંથી મને કંડાર.

કિનારે તરીને આવેલું લાકડું

રાજા ઘણા દિવસો સુધી ચક્ર-તીર્થ પર બેઠા, એ ગોળાકાર રેતપટ્ટી જ્યાં નદી પૂર્વ સમુદ્રને મળે છે. પછી એક પ્રભાતે, માછીમારો દોડતા આવ્યા.

ઘેરા-મધના રંગનું એક વિશાળ સુગંધિત લાકડું મોજાંમાં લોટતું હતું. એના પર શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મનાં ચાર ચિહ્નો, વિષ્ણુનાં ચાર નિશાન, એવાં ઊપસેલાં હતાં જાણે વૃક્ષે પોતે જ એમને ઉગાડ્યાં હોય.

સો માણસો પણ એ લાકડું ઉપાડી ન શક્યા. રાજાએ પ્રયત્ન કર્યો. બ્રાહ્મણોએ પ્રયત્ન કર્યો. લાકડું હલ્યું જ નહીં.

પછી, બીજા સ્વપ્નમાં, અવાજે કહ્યું: શબર સરદાર વિશ્વાવસુને બોલાવ. માત્ર મૂળ રક્ષક જ મને ઉપાડી શકે છે.

એમણે વૃદ્ધને બોલાવ્યા. એ આવ્યા, હજુ પણ પોતાના ખોવાયેલા ગુફા-દેવ માટે રડતા. એમણે એકલાએ લાકડાને સ્પર્શ કર્યો, અને એ એમ ઊંચું થયું જાણે એનું વજન ન હોય. વિશ્વાવસુનો હાથ લાગતાં લાકડું ઊંચું થયું અને એ ટેકરી પર લઈ જવાયું જ્યાં હવે મંદિર ઊભું છે.

એ કારીગર જેણે એક શરત રાખી

રાજાએ ઉપખંડના સૌથી મહાન શિલ્પીઓને બોલાવ્યા. કોઈ લાકડું કાપવા પણ ન પામ્યા. છીણી બુઠ્ઠી થઈ જતી. હથોડી તૂટતી. લાકડું જાણે એમને ના પાડતું.

એક વૃદ્ધ, સફેદ-દાઢીવાળો સુથાર દ્વારે દેખાયો. એનું નામ કોઈ જાણતું ન હતું. એણે કહ્યું એ અનંત મહારાણા છે, પણ બ્રાહ્મણોએ એમને વેશબદલેલા વિશ્વકર્મા, દેવોના દિવ્ય સ્થપતિ તરીકે ઓળખ્યા.

એણે એક શરત મૂકી.

"ମୁଁ ଅଠର ଦିନ ଭିତରେ ତିନି ଦେବତା ଗଢିବି । କୋଠରୀ ବନ୍ଦ ରହିବ । କେହି ଦେଖିବେ ନାହିଁ । କେହି ଶୁଣିବେ ନାହିଁ ।" (હું એકવીસ દિવસમાં ત્રણ દેવતાઓ કંડારીશ. ઓરડો બંધ રહેશે. કોઈ જોશે નહીં. કોઈ સાંભળશે નહીં.)

રાજાએ સંમતિ આપી. ઓરડો બંધ થયો. કંડારણ શરૂ થયું. અને ચૌદમે દિવસે, જે આપણે પહેલેથી જાણીએ છીએ, રાણીએ દરવાજો તોડ્યો.

શા માટે સ્વામીને હાથ નથી

રાજા રડતા-રડતા પડી ગયા. એમણે બધું બગાડ્યું હતું. વ્રત તોડ્યું હતું. કંડારણ થયું ન હતું.

એ રાત્રે, વિષ્ણુ ત્રીજી વાર બોલ્યા:

"ଯାହା ଗଢ଼ିଲେ, ସେତିକି ଠିକ୍ । ମୁଁ ହାତ ବିନା ବି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧରିଥାଏ । ମୁଁ ପାଦ ବିନା ବି ସବୁଠି ପହଞ୍ଚେ ।" (જે કંડારાયું છે, એ યોગ્ય જ છે. હાથ વગર પણ હું આખા વિશ્વને ધારણ કરું છું. પગ વગર પણ હું બધે પહોંચું છું.)

અધકચરું રૂપ જ રૂપ હતું. જે ભગવાનના હાથ દેખાય છે એ માત્ર એટલું જ ધારણ કરી શકે જે હાથમાં સમાય. જે ભગવાનના હાથ અદૃશ્ય છે એ બધું જ ધારણ કરે છે.

આંખો, વિરાટ, પાંપણ વગરની, વિસ્તરેલી, એટલી મોટી છે કારણ કે વિશ્વ જોઈ રહ્યું હોય ત્યારે દૈવી પોપચાં ઢાળી શકે નહીં. પુરીના મંદિરમાં પ્રવેશતો દરેક ભક્ત પહેલાં એ અશક્ય ગોળ આંખોને મળે છે. તમે એમને જુઓ એ પહેલાં એ તમને જુએ છે.

આ વિરાટ આંખો ઓડિયા માતાઓ બાળકોને એમ સમજાવે છે: "જો જગન્નાથ તને કેવી પ્રેમથી જુએ છે. એ માત્ર સારું જ જુએ છે. એ પોપચાં બંધ કરીને એને ભુલાવી શકતા નથી."

દર બારથી ઓગણીસ વર્ષે, નવકલેવર (નવું શરીર) નામની વિધિમાં, લાકડાની મૂર્તિઓ બદલવામાં આવે છે, વિષ્ણુનાં ચાર ચિહ્નોવાળાં લીમડાંનાં વૃક્ષોને સોનાની કુહાડીઓથી કાપીને નવેસરથી અધકચરા જ કંડારાય છે. આત્મ-તત્ત્વ, એક બંધ પોટલીમાં જેને કોઈ પૂજારી જોવાનો અધિકાર ધરાવતો નથી, મધ્યરાત્રિએ સંપૂર્ણ અંધકારમાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે, પરંપરા પ્રમાણે જે પૂજારી એ કરે છે એ જીવનભર અંધ થઈ જાય છે.

શબર સરદાર વિશ્વાવસુના વંશજો, દૈતપતિ, હજુ એકલા જ આ વિધિ વખતે મૂર્તિને સ્પર્શે છે. જે મૂળ જનજાતીય લોકોએ પ્રથમ ભગવાનને ગુફામાં રાખેલા, એ જ આજેય એમને ઉપાડે છે.

જ્યારે તમે પુરીના ગર્ભગૃહમાં ઊભા રહીને એ અશક્ય આંખો, એ હાથ વગરનાં ધડ, એ સ્મિત તરફ ઊંચે જુઓ, ત્યારે તમે એ ચોક્કસ ક્ષણ જોઈ રહ્યા હો છો જ્યારે વિશ્વકર્માએ પોતાનાં ઓજારો મૂકી દીધાં હતાં. એ ઓરડો હજાર વર્ષથી એ જ રીતે છોડી દેવાયો છે. સ્વામીએ પૂર્ણ ન થવાનું પસંદ કર્યું છે.