ત્રિશંકુ: સ્વર્ગ અને ધરતી વચ્ચે લટકતો રહી ગયેલો રાજા
રાજા સત્યવ્રત સદેહે સ્વર્ગમાં જવા માગતો હતો. ગુરુ વસિષ્ઠે ના પાડી, ગુરુના પુત્રોએ શાપ આપ્યો, અને વિશ્વામિત્રે સદીઓનું તપ હોમીને સ્વર્ગનું બારણું ખોલાવવા ધાર્યું. ઇન્દ્રે તેને ઊંધો ફેંકી દીધો, પડતા માણસને ઋષિએ અધવચ્ચે આકાશમાં જ થંભાવી દીધો, અને તે આજેય માથું નીચે રાખીને બે લોકની વચ્ચે લટકે છે.
સમીક્ષક Vidhata Editorial Desk · અપડેટ
In this story
સૂર્યવંશનો એક રાજા
અયોધ્યામાં રામના જન્મ પહેલાં ઘણા સમયે ત્યાં ઇક્ષ્વાકુ વંશનો એક રાજા રાજ કરતો હતો, નામ સત્યવ્રત. વંશાવળીઓ તેને સારા રાજા તરીકે જ યાદ રાખે છે. વરસાદ સમયસર આવતો, અને કોસલ દેશમાં કોઈ ડરથી સૂતું નહોતું. તેની દુનિયા જે કોઈ માપદંડે માપે, તે દરેક માપદંડે ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓની રાહ જોતું સ્વર્ગ તેણે કમાઈ લીધું હતું.
પણ ભર્યાભાદર્યા જીવનની વચ્ચોવચ એક વિચારે તેને પકડી લીધો અને પછી છોડ્યો નહીં. શાસ્ત્રોનું સ્વર્ગ આત્માને મળે છે. દેહ ચિતા પર રહી જાય છે, અને ઉપરના લોકમાં જનારો માણસ જે કંઈ સ્પર્શી શકતો હતો તે બધું પાછળ મૂકીને જાય છે. સત્યવ્રતને એ સ્વર્ગ નહોતું જોઈતું. તે જેવો હતો તેવો જ ઉપર જવા માગતો હતો, આ જ દેહમાં, અને દેવોના દેશમાં એવી જ રીતે ચાલીને પ્રવેશવા માગતો હતો જેવી રીતે પોતાના દરબારમાં પ્રવેશતો હતો.
એટલે તે વસિષ્ઠ પાસે ગયો, જે વંશની શરૂઆતથી તેના ઘરના પુરોહિત હતા, અને એવો યજ્ઞ માગ્યો જે તેને જીવતેજીવ ઉપર પહોંચાડી દે.
વસિષ્ઠને વિચારવું ન પડ્યું. "આ થઈ શકે નહીં," તેમણે કહ્યું. એમ નહીં કે થવું ન જોઈએ. એમ કે થઈ જ ન શકે. યજ્ઞ માંસને ઊંચકતા નથી, અને આજ સુધી રચાયેલો કોઈ મંત્ર જીવતા દેહને એ સીમા પાર લઈ જઈ શકતો નથી. અને ધારે તો લગભગ કંઈ પણ કરી શકે એવા વસિષ્ઠના મોઢેથી નીકળેલી આ ના એ છેલ્લી વાત હતી.
સો પુત્રોનો શાપ
ધીરજવાળો માણસ ત્યાં જ અટકી જાત. સત્યવ્રત દક્ષિણ તરફ ગયો, જ્યાં વસિષ્ઠના સો પુત્રો પોતાના આશ્રમમાં અગ્નિ પ્રગટાવીને બેઠા હતા, અને તેમના પિતાએ નકારેલો યજ્ઞ તેમની પાસે કરાવવા કહ્યું.
જુઓ કે તે ખરેખર શું માગી રહ્યો હતો. તે ઇચ્છતો હતો કે પુત્રો પિતાને ઓળંગે, શિષ્યો ગુરુને ઉથલાવે, અને તે પણ એવા પ્રશ્ન પર જેનો જવાબ ગુરુ આપી ચૂક્યા હતા. પુત્રો ભડકી ઊઠ્યા. "મૂળે તને ના પાડી," તેઓ બોલ્યા, "અને તું ડાળીઓ પાસે માગવા આવ્યો છે?" અને જ્યારે તે તોય અડગ રહ્યો, જ્યારે પોતાની ઝંખનાની ગરમીમાં તે બોલી ગયો કે ક્યાંક ને ક્યાંક હા પાડનારો બીજો પુરોહિત મળી જ રહેશે, ત્યારે તેમણે શાપ આપી દીધો. જેણે પોતાના ગુરુનું અપમાન કર્યું, તે ચંડાળ થઈને જીવે, મડદાં ઊંચકનારો અસ્પૃશ્ય થઈને.
સવાર પડતાં સુધીમાં શાપે પોતાનું કામ કરી લીધું હતું. શરીરનો રંગ કાળો પડી ગયો, રાજવી વસ્ત્રો જાડા ચીંથરાં બની ગયાં, જ્યાં સોનું હતું ત્યાં લોઢું લટકતું હતું. તેના પોતાના દરવાજે ચોકીદારોએ તેને રોક્યો, અને મંત્રીઓ તેની આરપાર જોવા લાગ્યા. જે નગર પર તેણે રાજ કર્યું હતું તે બારણાની જેમ બંધ થઈ ગયું. તે એકલો તેમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
પુરાણો શરૂઆત જુદી રીતે કહે છે
વાલ્મીકિનું રામાયણ, જેના બાલકાંડમાં આ કથા સૌથી વિગતે મળે છે, રાજાને પહેલી પંક્તિથી જ ત્રિશંકુ કહે છે અને નામનો અર્થ સમજાવવા ક્યાંય અટકતું નથી. પુરાણો આગળનાં પ્રકરણો ભરે છે, અને બધાં એકસરખાં ભરતાં નથી. વિષ્ણુ પુરાણ અને હરિવંશમાં સત્યવ્રતને યુવાન રાજકુમાર હતો ત્યારે જ બીજાની વાગ્દત્તાને ઉપાડી જવા બદલ દેશવટો મળ્યો હતો, અને તે પછી પડેલા બાર વરસના દુકાળમાં, ઋષિ દૂર ક્યાંક તપમાં ડૂબેલા હતા ત્યારે, તેણે વિશ્વામિત્રનાં પત્ની અને બાળકોને ખવડાવીને જીવતાં રાખ્યાં હતાં. ત્યાં ત્રિશંકુ નામ એક આરોપ છે, ત્રણ ડાઘનો માણસ: તેણે પિતાની આજ્ઞા ઉથાપી હતી, ગુરુને દુભવ્યા હતા, અને ભૂખના સૌથી ખરાબ દિવસોમાં ગુરુની જ ગાય કાપી નાખી હતી. કઈ વાત સાચી એ પરંપરાએ કદી નક્કી કર્યું નથી, અને અહીં નક્કી કરવાની જરૂરેય નથી. બસ બંનેને નજર સામે રાખો, લોઢું પહેરેલો શાપિત રાજા રસ્તે રઝળે છે, અને તેની પાછળ ક્યાંક ઊભું છે એ દેવું, જે એક મહાઅભિમાની ઋષિએ કદી ચૂકવ્યું નહોતું.
વિશ્વામિત્રે બીડું ઝડપ્યું
વિશ્વામિત્ર પોતે રાજા રહી ચૂક્યા હતા. વરસો પહેલાં તે સેના લઈને વસિષ્ઠના આશ્રમ પાસેથી નીકળ્યા હતા, ઋષિની કામધેનુ પર તેમનું મન બગડ્યું હતું, અને એક બ્રાહ્મણના દંડના તેજથી પોતાની આખી સેનાને ભાંગી પડતી તેમણે જોઈ હતી. તે જ દિવસે તે સમજી ગયા હતા કે ક્ષત્રિયના બળની એક છત હોય છે અને બ્રાહ્મણના બળની નહીં, અને જન્મે જે નહોતું આપ્યું તે તપથી કમાવા તેમણે રાજપાટ છોડી દીધું હતું. સદીઓ સુધી તે તપ્યા. અને એ બધી સદીઓમાં વસિષ્ઠ સાથેનું વેર રાખ નીચે ધીકતું રહ્યું.
તેમની આંખો સામે ત્રિશંકુ આવીને ઊભો રહ્યો, ચંડાળનાં ચીંથરાંમાં, અને બધું કહી સંભળાવ્યું.
કેટલાક કથાકારો કહે છે, કરુણાએ તેમને હલાવ્યા. પુરાણો કહે છે, દુકાળ વખતનું જૂનું દેવું. અને આ બંનેની નીચે ત્રીજી એક વાત હતી, જે બતાવવા જેટલી કથા પ્રામાણિક છે: આ થઈ શકે નહીં એવું કહેનાર વસિષ્ઠ હતા.
"મારી પાસે રહે," વિશ્વામિત્રે કહ્યું. "યજ્ઞ હું પોતે કરાવીશ. ચંડાળ હો કે ન હો, તું આ જ દેહે સ્વર્ગે ચડીશ."
તેમણે દરેક શાખાના ઋષિઓને તેડાં મોકલ્યાં. મોટા ભાગના આવ્યા, કારણ કે વિશ્વામિત્રને ના પાડવાનાં પરિણામ સૌ જાણતા હતા. વસિષ્ઠના પુત્રોએ તિરસ્કારથી ના પાડી, મહેણું માર્યું કે યજમાન જાત બહારનો અને યજ્ઞ કરાવનાર જન્મે ક્ષત્રિય, આ તે કેવો યજ્ઞ. તેમના શબ્દો પાછા આવીને પહોંચ્યા ત્યારે વિશ્વામિત્રનો ક્રોધ સૂકા ઘાસમાં આગની જેમ ફેલાયો, અને તેમણે તેમને ભસ્મ થવાનો અને સાતસો જન્મ કૂતરાનું માંસ ખાનારાઓમાં જન્મવાનો શાપ આપ્યો. કથા આ વાતથી નજર ફેરવતી નથી, તો આપણેય ન ફેરવીએ. જે માણસને એક શાપિત રાજાની દયા આવી હતી, તેણે જ એક શ્વાસમાં સો માણસોને શાપ આપી દીધો.
યજ્ઞ મંડાયો. આહુતિઓ અપાઈ. દેવોને પોતપોતાનો ભાગ લેવા બોલાવ્યા, અને કોઈ દેવ આવ્યો નહીં. અગ્નિ ખાતો રહ્યો અને બદલામાં કંઈ આપ્યું નહીં. ઋષિઓની સભા એક યજ્ઞને નિષ્ફળ જતો જોઈ રહી હતી, અને નિષ્ફળ યજ્ઞ તેને ચલાવનારને જ ગળી જાય છે.
વિશ્વામિત્રે સ્રુવો ઊંચક્યો અને વિધિને બાજુએ મૂકી. "રાજા," તેમણે કહ્યું, "આ બધી સદીઓમાં તપથી મેં જે કંઈ કમાયું છે, તે અત્યારે જ ખરચું છું. ઊઠ."
અને આખી સભાના દેખતાં, પોતાના દેહે, ત્રિશંકુ ઉપર ચડવા લાગ્યો.
બારણેથી ઊંધો ફેંકાયો
છૂટેલા તીરની જેમ તે ઉપર ગયો. પંખીઓની પાર, વાદળોના દેશની પાર, જ્યાં દેવોના લોક શરૂ થાય છે ત્યાં સુધી. અને ઉંબરે ઇન્દ્ર ઊભો હતો.
"ત્રિશંકુ," દેવરાજે કહ્યું, "અહીં તારું કોઈ ઘર નથી. તારા પર તારા ગુરુના પુત્રોનો શાપ છે. પડ, અને માથાભેર પડ."
અને તે પડ્યો. હમણાં જ જેમાંથી ઉપર ગયો હતો તે બધામાંથી નીચે, એક જ નામ ચીસ પાડતાં. "વિશ્વામિત્ર! મને બચાવો!"
ઋષિએ ઠરી રહેલા અગ્નિ પરથી નજર ઊંચકી અને નિર્ણય લેવામાં એક શ્વાસ પણ ન લીધો. "થોભ," તેમણે સાદ પાડ્યો. "જ્યાં છે ત્યાં જ રહે." અને પડવું અટકી ગયું. ત્રિશંકુ અધવચ્ચે આકાશમાં લટકી ગયો, માથું ધરતી ભણી, પગ તેને પાછો ધકેલનારા સ્વર્ગ ભણી, એક એકલા વચન પર ટેકવાયેલો.
પછી વિશ્વામિત્રના ક્રોધે પોતાનું પૂરું કદ લીધું. ઇન્દ્રનું સ્વર્ગ તેમના શરણાગતને નહીં લે, તો તે બીજું બાંધશે. ત્યાં જ દક્ષિણના આકાશમાં તે નવા તારા ઘડવા લાગ્યા, બીજા સપ્તર્ષિ, નક્ષત્ર પર નક્ષત્ર, શુદ્ધ તપમાંથી ઢાળેલાં. તેમણે જાહેર કર્યું કે નવો ઇન્દ્ર પણ બનાવીશ, અથવા નવા સ્વર્ગને ઇન્દ્ર વિનાનું જ રહેવા દઈશ, અને ત્યાં સુધીમાં દેવો સાચે જ ડરી ગયા હતા.
તેઓ નીચે ઊતર્યા, સોદો કરવા. સમાધાન આ થયું. નવા તારા રહેશે, અને કાયમ ઝગમગતા રહેશે, પણ સૂર્યની ચાલવાની વાટની બહાર. ત્રિશંકુ તેમની જ વચ્ચે રહેશે, માથું નીચે રાખીને, હવે પોતે પણ એક તારો. તે પડશે નહીં, અને અંદર પણ નહીં જાય. વિશ્વામિત્ર માની ગયા, કારણ કે ખરચાઈ ગયેલા તપમાં હવે આટલું જ સમાતું હતું. તારા ઘડવામાં સદીઓની સાધના તેમનામાંથી ખાલી થઈ ગઈ હતી, અને એ જ ધીમી કમાણી ફરી પહેલેથી શરૂ કરવા તે પશ્ચિમ તરફ ચાલ્યા ગયા.
વચ્ચેનો માણસ
તે આજેય ત્યાં જ લટકે છે. આ જ અંત છે, જો તેને અંત કહી શકાય તો. દક્ષિણ ભારતના તારા જોનારાઓ પછીથી ક્ષિતિજ પાસે ઢળેલા એક ક્રૂસ આકારના તારામંડળ તરફ આંગળી ચીંધવા લાગ્યા, અને કેટલાક કહે છે કે એ જ તે છે, વિશ્વામિત્રે તેના માટે ઘડેલા તારાઓ વચ્ચે ઊંધો લટકતો.
કથા બંધ થાય તે પહેલાં એ જોઈ લો કે ઝઘડો ખરેખર શાનો હતો, કારણ કે ત્રિશંકુનો તો હતો જ નહીં. વસિષ્ઠ પોતે પાળેલા દરેક નિયમની કસોટીએ સાચા હતા, અને તસુભાર ખસ્યા નહીં. પોતાની કમાણીની બહાર કંઈ પણ હોઈ શકે એ વિશ્વામિત્રથી સ્વીકારાતું જ નહોતું, અને તેમણે અડધું સાબિત કરીય બતાવ્યું. પરંપરાની બે સૌથી મોટી જીદ એક માણસની ઇચ્છા પર ટકરાઈ, અને એ ટક્કરની કિંમત બેમાંથી કોઈએ ન ચૂકવી. આખી કિંમત વચ્ચેના માણસ પર પડી.
ભારતની ભાષાઓએ તેને ત્યારથી કામે લગાડી રાખ્યો છે. ગુજરાતીમાં જે ન આ પારનું હોય ન પેલે પારનું, અધ્ધર લટકતું રહી ગયું હોય, તેને આજેય ત્રિશંકુ જેવી સ્થિતિ કહે છે. કોઈ પક્ષને બહુમતી ન મળે ત્યારે છાપાં ત્રિશંકુ વિધાનસભા લખે છે. આ રૂઢિપ્રયોગ જ કથાનું સાચું સ્મારક છે, એક દુનિયાએ પાછા ફેંક્યા પછી અને બીજીએ હાથ છોડ્યા પછી જે લાગે છે તે ચોક્કસ લાગણીનું નામ.
જૂના કથાકારો આ કથાને છેલ્લી પંક્તિ આપતા નથી, કારણ કે તે પૂરી થઈ જ નથી. ચોખ્ખી રાતે તેઓ બસ દક્ષિણ તરફ આંગળી ચીંધે છે.