ਅਭਿਮਨਿਊ: ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਜਿਹੜਾ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਰਚਿਆ, ਉਹ ਵਿਊਹ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਦੂਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਉਮਰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਬਚਨ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ Vidhata Editorial Desk · ਅੱਪਡੇਟ
In this story
ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਭੀਸ਼ਮ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਹੁਣ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਫੜ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਬਚਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਟੁੱਟਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਅਰਜੁਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦੇਸ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸੰਸਪਤਕ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਣ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਜਾਂ ਮਰਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵੰਗਾਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਵੰਗਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਘੋੜੇ ਮੋੜ ਲਏ, ਤੇ ਜਿਸ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲਦਾ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਫੇਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਰਚਿਆ।
ਪਹੀਆ। ਅਡੋਲ ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰੱਥਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ, ਘੇਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਅਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼, ਤੇ ਹਰ ਬੂਹਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਿਹੜੀ ਵਿਰਲ ਇੱਕ ਸਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੀ, ਅਗਲੇ ਸਾਹ ਉੱਥੇ ਨਾ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਊਹ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਹਿ ਦਰ ਤਹਿ, ਤੇ ਵੜ ਉਹੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਤਹਿ ਕਿੱਥੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯੋਧੇ ਕੋਲ ਸੀ।
ਉਹਦੀ ਉਮਰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਸੀ।
ਜੋ ਉਹਨੇ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ
ਅਭਿਮਨਿਊ ਸੁਭੱਦਰਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜੰਮਿਆ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਭਾਣਜਾ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਉਹਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਭਾਰਤ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰਭਵਤੀ ਸੁਭੱਦਰਾ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਭੇਦਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬੂਹੇ ਮਗਰੋਂ ਬੂਹਾ, ਘੇਰੇ ਮਗਰੋਂ ਘੇਰਾ। ਸੁਭੱਦਰਾ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ, ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਭੈਣ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੱਖ ਦੇ ਬਾਲ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਸੁਣ ਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
ਕਈ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਹੈ: ਉੱਥੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਬੱਸ ਏਨਾ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਊਹ ਤੋੜਨਾ ਸਿਖਾਇਆ, ਨਿਕਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਤੇ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਗੱਲ ਮਗਰਲੀਆਂ ਤੇ ਇਲਾਕਾਈ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਂ ਫੁੱਲੀਆਂ, ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਧੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਐਨ ਉਸੇ ਸ਼ੈਅ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਧਾ ਭੇਤ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਾਲਾ ਅੱਧ।
ਉਹਨੇ ਇਹ ਕਦੇ ਲੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਪਾਂਡਵ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦੇ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਵੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਆਖਦਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਾਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਦਾ ਬਚਨ
ਸਾਰੀ ਸਵੇਰ ਪਹੀਆ ਅੱਗੇ ਪੀਂਹਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਕਤਾਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਵੱਲ ਵੱਢਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਰ ਘੜੀ ਅਰਜੁਨ ਹੋਰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੇ ਭਾਣਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ।
ਅਭਿਮਨਿਊ ਨੇ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਸਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਵਿਊਹ ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਅੰਦਰ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੁੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਖੋਲ੍ਹ ਦੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਬੱਸ ਮਘੋਰਾ ਕਰ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਅੰਦਰ ਆਵਾਂਗੇ, ਭੀਮ ਤੇ ਸਾਤਿਅਕੀ ਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਊਮਨ ਤੇ ਤੇਰੇ ਚਾਚੇ ਤਾਏ ਤੇ ਮੈਂ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ। ਇੱਕ ਸਾਹ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇਂਗਾ।
ਇਸੇ ਬਚਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹਨੇ ਆਪ ਲਿਆ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨੂੰ ਭੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਗਿਆ ਕਿ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੁਣ ਉਹਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਹਦੇ ਰੱਥਵਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ, ਵਾਗਾਂ ਫੜੀ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਹਾਂਰਥੀ ਹਨ। ਅਭਿਮਨਿਊ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਰੱਥ ਤੋਰ।
ਬੂਹਾ
ਉਹਨੇ ਪਹੀਏ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਰੋਣ ਆਪ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਧਾ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰ, ਵਿਊਹ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਗੱਜਦੀ ਹੋਈ ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਵਧੀ।
ਕੰਧ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋਈ ਕਿ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਐਨ ਇਸੇ ਘੜੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜੈਦਰਥ, ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਭੈਣ ਦਾ ਪਤੀ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਭਰਾ ਦੂਰ ਸਨ, ਉਹਨੇ ਦਰੋਪਦੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਭੀਮ ਨੇ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਨ ਕੇ ਪੰਜ ਬੋਦੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਮਾਰਨ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਮੋਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਭੁੱਖਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਪੰਜਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮੰਗਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਸੌੜੀ ਸ਼ੈਅ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇਗਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਦਿਨ।
ਉਹ ਦਿਨ ਇਹੀ ਸੀ। ਭੀਮ ਮਘੋਰੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਤੇ ਮਘੋਰਾ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਾਤਿਅਕੀ ਆਇਆ, ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਆਇਆ, ਨਕੁਲ ਸਹਿਦੇਵ ਆਏ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਿਊਮਨ ਆਇਆ, ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਆਪਣੀ ਬਚਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਵਰ ਖ਼ਰਚਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਿਰਲ ਵਿੱਚ ਰੋਕੀ ਰਿਹਾ। ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਉਹ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਵਿਰਲ ਬੰਦ ਹੀ ਰਹੀ।
ਅੰਦਰ, ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਮਗਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਪਹੀਏ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕੱਲਾ
ਫੇਰ ਉਹਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਦਿਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਅਧਿਆਇ ਵੀ। ਇਕੱਲਾ, ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਊਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ, ਅਭਿਮਨਿਊ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਉਧੇੜਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਉਮਰ ਦੇ ਯੋਧੇ ਉਸ ਕਮਾਨ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗਦੇ ਗਏ ਜਿਹੜੀ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਜਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬ੍ਰਿਹਦਬਲ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰਿਆ। ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਕਿ ਉਹ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਦ੍ਰੋਣ, ਚੁਫੇਰੇ ਖਿੱਲਰਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਕੰਮ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਬੋਲੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਸੁਣੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਗੱਦਾਰੀ ਆਖਿਆ।
ਫੇਰ ਉਹ ਹੁਕਮ ਉਤਰਿਆ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਰੇ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਰ ਨੇਮ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਢੰਗ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਕਵਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਇਹਦੀ ਕਮਾਨ ਵੱਢੋ।
ਕਰਨ ਨੇ ਇਹੀ ਕੀਤਾ। ਪਿੱਛਿਓਂ, ਜਿੱਧਰੋਂ ਯੋਧੇ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਆਖਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਰਨ ਨੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚਲੀ ਕਮਾਨ ਵੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਰੱਥਵਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਛੇ ਮਹਾਂਰਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ, ਕ੍ਰਿਪ, ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਹੰਢੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂਰਥੀ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਦਲ ਖੜ੍ਹਾ ਇੱਕ ਥੱਕਿਆ ਮੁੰਡਾ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਨੇ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੜੇ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਸਤਰ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨੇਮ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ, ਉਸੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਲਈ।
ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਜਦ ਤੱਕ ਤਲਵਾਰ ਟੁੱਟ ਨਾ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਰੱਥ ਦਾ ਪਹੀਆ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾਇਆ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਘਸਮੈਲਾ, ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੀਆ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ। ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਮੁੰਡਾ ਉੱਠਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਪਛੜ ਗਿਆ। ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਗਦਾ ਦਾ ਵਾਰ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਨਾ ਉੱਠਿਆ।
ਲਾਸ਼ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕ ਉੱਠੇ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਚੀਕ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਾਮ ਸੀ। ਸੈਨਾਵਾਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿਆ ਸੀ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਲੋਅ ਸੀ।
ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਸਹੁੰ
ਸੰਸਪਤਕਾਂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਰਾਤ ਪੈਂਦਿਆਂ ਦੂਰ ਦੱਖਣੋਂ ਪਰਤਿਆ, ਤੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਸ਼ੰਖ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਚਿਹਰਾ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਵਾਕ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।
ਉਹਦੇ ਸੋਗ ਨੇ ਡੇਰਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਸੋਗ ਮੁੜਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਹੁੰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਘੜੀ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਗਲਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੂਹਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਜੈਦਰਥ ਮਰੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਚਿਖਾ ਚਿਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜੇਗਾ। ਚੌਧਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਆਪ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਝਦਾ ਜਾਪਿਆ, ਉਹ ਸਹੁੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤਰਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹਦਾ ਬਾਲ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਹਰ ਪੁੱਤਰ ਖਾ ਗਈ। ਉੱਤਰਾ ਦੀ ਕੁੱਖ ਦਾ ਉਹ ਬਾਲ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਐਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਿਆ ਇਕਲੌਤਾ ਵਾਰਸ, ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵੰਸ਼ ਉਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰੀ। ਜਿਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਘਰਾਣਾ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਾ ਨਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੂਰ ਖਿੱਚਿਆ, ਵਿਊਹ ਕਿਸ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਬਚਨ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਬੂਹਾ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਹੁਕਮ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਿੱਛਿਓਂ ਵਾਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਬਾਹਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਬਣਨਾ ਸੀ।