ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਘੋੜਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ

ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਸਗਰ। ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।

ਇਹ ਯੱਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜੀਅ ਕਰੇ ਤੁਰਦਾ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਨਾ। ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਤਾ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ। ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਘੋੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਾਓ, ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਆਓ, ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਛਾਣ ਮਾਰੋ। ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟ ਦਿਓ।

ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਈ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟਦੇ ਹਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੁੱਟੀ। ਨਹੁੰ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਸਖ਼ਤ ਸਨ। ਪੁੱਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਦਲ ਗਰਜਣ ਵਰਗੀ ਸੀ।

ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਗਾਹ ਆਏ, ਪਰ ਘੋੜਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਫਿਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਮਿਲੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥੰਮੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਭਾਈਆਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਤੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਟਦੇ ਗਏ।

ਫਿਰ ਘੋੜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਘਾਹ ਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਕਪਿਲ।

ਭਾਈਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਉਸ ਵੱਲ ਭੱਜੇ, ਚੋਰ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ।

ਕਪਿਲ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਬੋਲਿਆ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਈ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ।

ਉਕਾਬ ਦਾ ਜਵਾਬ

ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ, ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੋਤਾ ਭੇਜਿਆ।

ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸੁਆਹ ਦਾ ਪਹਾੜ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਆਪਣਿਆਂ ਲਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਾਣੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਉੱਤਰਿਆ। ਉਹ ਸਨ ਗਰੁੜ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਭਾਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਣੀ ਨਾ ਦੇ, ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਛੁਡਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੁਆਹ ਉੱਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਹਾ ਦੇ। ਤੇਰੇ ਚਾਚੇ ਸਿੱਧੇ ਸੁਰਗ ਜਾਣਗੇ।

ਸਗਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਈ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਨਾ ਲਿਆ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਤੁਰ ਗਿਆ।

ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਬੁੱਢਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਦੀ ਨਾ ਆਈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਦਿਸਿਆ।

ਤਿੰਨ ਰਾਜੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ। ਤੇ ਸੁਆਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਈ ਰਹੀ।

ਭਗੀਰਥ ਅਹਿੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

ਦਿਲੀਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਭਗੀਰਥ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੋਕਰਣ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗਾਂ ਬਲਦੀਆਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਪੰਜਵੀਂ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ ਤਪਦਾ। ਬਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਾਣਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਮੰਗ, ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਹੈ।

ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗੀਆਂ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਨਦੀ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਿਓ। ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨ ਗਏ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਧੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਧਰਤੀ ਉਹ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕੇਗੀ। ਉਹ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਾਂਭ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸੋ ਭਗੀਰਥ ਇੱਕ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ। ਬਾਹਾਂ ਉੱਪਰ, ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅਹਿੱਲ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।

ਗੰਗਾ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਲੈ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਈ। ਉਹ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੱਢ ਦੇਵੇਗੀ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਟਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਉਹ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗੀਰਥ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਨਦੀ ਨਾ ਦਿਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਪ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਾਣੀ ਸੁਆਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ

ਅਖ਼ੀਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿੰਦੁਸਰ ਨਾਂ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲੀ। ਸੱਤਵੀਂ ਧਾਰ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ।

ਉਹ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਨਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਜਹਨੁ ਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਯੱਗ ਵਿੱਚੇ ਹੀ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਨੁ ਨੇ ਸਾਰੀ ਨਦੀ ਇੱਕੋ ਘੁੱਟ ਵਿੱਚ ਪੀ ਲਈ। ਸਭ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਿਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਨੁ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਂ ਜਾਹਨਵੀ ਹੈ, ਜਹਨੁ ਦੀ ਧੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭਗੀਰਥ ਰਥ ਹੱਕਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਤੱਕ ਵੀ। ਪਾਣੀ ਸੁਆਹ ਉੱਤੋਂ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਛੁੱਟ ਗਏ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ। ਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਕਹਿਣਗੇ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਤੇ ਅਸਲ ਗੱਲ ਉਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੀਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰ।

ਸਗਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦਿਲੀਪ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਗੀਰਥ ਤੋਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਕੰਮ ਸੀ। ਉਹੀ ਕੰਮ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿਤਰ ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਛੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਨਾਂ ਲੈ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ।

ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਿਹੜੀ ਤਿਥ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ [ਆਚਾਰੀਆ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ](/app/ask)।

ਸਰੋਤ

• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 39: the horse is stolen by a rakshasa in disguise, and Sagara sends his sixty thousand sons to dig for it. Hari Prasad Shastri's English translation, Wisdomlib.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 40: the brothers are sent down a second time, bow to the elephants of the quarters, accuse Kapila and are reduced to ashes.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 41: Amshuman finds the ashes and the horse, and Garuda tells him only the Ganga can release the dead.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 42: Amshuman and Dilipa fail, and Bhagiratha begins his austerities at Gokarna.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 43: Shiva takes the fall of the Ganga on his head, and Jahnu drinks and releases her.
• Valmiki Ramayana, Bala Kanda, sarga 44: the water reaches the ashes, and the river is named Bhagirathi.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 8: the same story of Sagara, his sons and Kapila, told much more briefly.
• Bhagavata Purana, Canto 9, chapter 9: the Bhagavata's short version of the descent of the Ganga.