ਘਟੋਤਕਚ: ਉਹ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ
ਜੰਗ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਰਾਤ ਲੜਾਈ ਨੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਕੌਰਵ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗਾ। ਫ਼ੌਜ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਰਣ ਨੂੰ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੁੰਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਉਹਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਸਾਂਭ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭੀਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉੱਠਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਉਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਿਆਨਕ ਹਿਸਾਬ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੈ।
ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ Vidhata Editorial Desk · ਅੱਪਡੇਟ
In this story
ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਸੱਦਦਿਆਂ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਵਾਰਣਾਵਤ ਦੇ ਬਲਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੇਸ ਸੀ। ਹਿਡਿੰਬਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਬੈਠੀ। ਭੀਮ ਨੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਆਖੇ ਭੈਣ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਜੰਮਿਆ।
ਜੰਮੇ ਬਾਲ ਦਾ ਸਿਰ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਪੱਧਰਾ ਤੇ ਗੋਲ ਸੀ, ਘਟ ਵਰਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਂ ਪਿਆ ਘਟੋਤਕਚ। ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਜੋਧਾ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਪਿਓ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹ ਵਾਕ ਆਖਿਆ ਜੋ ਉਹਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ: ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਮੈਂ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਫੇਰ ਜੰਗਲ ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੈ ਵੀ।
ਉਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਬਨਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਭੀਮ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਘਟੋਤਕਚ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇੰਝ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੱਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਭਾਰ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬਦਰੀ ਵਿਖੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਘਰ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਰਾਜ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਦੋਂ ਗਿਣੇ ਗਏ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੁਝ ਨਾ ਆਇਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਟੱਬਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼, ਤੇ ਫੇਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਸੱਦ ਪਈ, ਹਰ ਵਾਰ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਜੰਗ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜੋੜੀਆਂ, ਉਹ ਬਿਨ ਬੁਲਾਏ ਆਇਆ, ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ।
ਉਹ ਦਿਨ ਜੋ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ
ਚੌਧਵੇਂ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣ ਸੀ, ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲੋਥ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ: ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਦਰਥ ਦਾ ਵੱਧ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਰਜੁਨ ਆਪ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ।
ਤੇ ਫੇਰ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦਸਤੂਰ ਚੱਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਸੀ: ਸੰਝ ਵੇਲੇ ਸੰਖ, ਤੇ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਕਤਲ ਬੰਦ। ਪਹਿਲਾ ਤੀਰ ਛੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੁੜਨ ਦਾ ਸੰਖ ਨਾ ਵਜਾਇਆ। ਗੁੱਸਾ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੂੰਹਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਲੜਾਈ ਐਸੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹਦੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਨੇਜ਼ੇ ਜਿੰਨੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਫੇਰ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਰੱਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਝੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ, ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਮੇਲੇ ਵਾਂਗ ਬਲ ਉੱਠਿਆ। ਜੰਗ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਚਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਰਾਤ ਉਹਦੀ ਸੀ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹ ਵਰਤਣੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।
ਹਨੇਰਾ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੇਸ ਹੈ
ਰਾਤ ਜਿੰਨੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਓਨਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਸਿਖਰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਘੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਲਕ ਹੈ: ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਕਰਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭੇਜੋ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣੇ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਓ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।
ਘਟੋਤਕਚ ਕੌਰਵ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੀ ਵਾਂਗ ਵੜਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਥਾਈਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਥਰ ਵਰ੍ਹੇ, ਲੋਹਾ ਵਰ੍ਹਿਆ, ਅੱਗ ਵਰ੍ਹੀ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਣੇ ਪੁੱਟੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਵਰ੍ਹੇ। ਕੌਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜਦਾ ਰਾਖਸ਼ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਤੇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਚੌਦਾਂ ਦਿਨ ਪੈਰ ਗੱਡ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਖਿੱਲਰ ਗਈਆਂ। ਸਿਪਾਹੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਸੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜੇ, ਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਦੁਹਾਈ ਦੌੜਦੀ ਰਹੀ: ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਕਰਣ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਜੋ ਹਾਕ ਮਾਰਨ ਜਿੰਨੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਕਤੀ। ਸ਼ਕਤੀ ਚਲਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਨਹੀਂ ਬਚਣੀ।
ਇੱਕੋ ਵਾਰ, ਸਾਂਭਿਆ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ
ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਉਹ ਮੰਗ ਕੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਰਣ ਜੰਮਦਿਆਂ ਹੀ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗੇ ਕੁੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਉਹਦੇ ਪਿੰਡੇ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ, ਜੋ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਭੁੱਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਆਪ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਿਓ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਗਤੇ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਉਸ ਟਾਕਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹੀ ਕਵਚ ਕੁੰਡਲ ਮੰਗ ਬੈਠਾ। ਕਰਣ, ਜੋ ਪੂਜਾ ਦੀ ਘੜੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੋੜਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਲਹੂ ਚੋਂਦੇ, ਦੇ ਬੈਠਾ। ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ: ਸ਼ਕਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁੱਟ, ਤੇ ਜਿਹਦੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਉਹ ਮਰੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੱਥ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਨੇਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਮੌਤ।
ਉਸ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕਰਣ ਨੇ ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਂ ਸੀ ਅਰਜੁਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਜਿਸ ਘੜੀ ਉਹ ਨੇਜ਼ਾ ਉੱਡ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਰਣ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੁਮਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਸਾਰੀ ਜੰਗ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੰਗ ਦੀ ਹਰ ਰਾਤ ਕਰਣ ਉਹ ਵਾਰ ਖਰਚੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਡੇਰੇ ਮੁੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸੇ ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਉਹ ਸਾਂਭੀ ਸੀ।
ਹੁਣ ਉਹਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਨਿਗਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੰਦੇ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਲੈ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੈਰੀ ਅਰਜੁਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।
ਡਿੱਗਣਾ
ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਇੰਝ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕੋਈ ਟੋਟਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਘਟੋਤਕਚ ਦੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਉਹਦੇ ਦੁਆਲੇ ਫਟਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਤੇ ਮਰਦੇ ਭੀਮ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਜੋਗਾ ਸਾਹ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਫੈਲਿਆ, ਬੱਦਲ ਜਿੱਡਾ, ਪਹਾੜ ਜਿੱਡਾ, ਆਪਣੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪ ਚੁਣੀ, ਤੇ ਕੌਰਵ ਕਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਦਲ ਦਰੜਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੀ ਉਹਨੇ ਪਿਓ ਦੀ ਧਿਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਿਲੀ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਮੈਦਾਨ ਥੰਮ੍ਹ ਗਿਆ। ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਉੱਠੀ ਤੇ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਮੁੜ ਗਈ, ਮੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਕੇ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੱਚ ਉੱਠਿਆ
ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਬੰਦੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਵਿਚਲੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੁਖ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਾ ਜਾਇਆ, ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਵਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਇਆ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਉਸ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਭੀਮ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
ਤੇ ਉਸ ਸੋਗ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਐਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਫੁੱਟੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਾ ਆਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਿਆ, ਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਨੱਚਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਪ ਲਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਾਂਡਵ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਵੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਉਹ ਖੁੰਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇਰੇ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਰਣ ਉਹਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਮੁੜ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਣ ਬਾਕੀ ਬੰਦਿਆਂ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਰਾਤ, ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਤੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈਂ।
ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਘਟੋਤਕਚ, ਉਹਨੇ ਆਖਿਆ, ਰਾਖਸ਼ ਸੀ, ਜੱਗਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਤੇ ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਤ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਨੂੰ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਆਉਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਨੇਜ਼ੇ ਨੇ ਉਹੀ ਕੰਮ ਬਸ ਚੰਗੇ ਭਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਹ ਹਿਸਾਬ ਸਿੱਧਾ ਸੁਣ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਥਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ। ਭੀਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖਰਚਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਜਿਹੜਾ ਮੁੰਡਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਟੱਬਰ ਲਈ ਲੜਿਆ ਜਿਹਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਆਪਣਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ, ਉਹਦਾ ਸੌਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਜਾਨ ਬਦਲੇ ਦੂਜੀ ਜਾਨ, ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਇੱਕ ਨੇ ਇਹ ਬਿਸਾਤ ਵਿਛਾਈ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸੌਦਾ ਚੰਗਾ ਰਿਹਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਇਹ ਝੱਲਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਆਏ ਘਟੋਤਕਚ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੀ ਉਹ ਕਰਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸਮਝਾ ਬੁਝਾ ਕੇ ਮੋੜਨਾ ਪਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਵਿਆਸ ਆਪ ਆਏ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਰਾਤ ਨੇ ਕੀ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸੋਗ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੁੜ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਕੂਲੀ ਉਦਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸੇ ਰਾਤ ਦੀ ਡੂੰਘ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਦੋਵੇਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਮੋਇਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੌਂ ਗਈਆਂ। ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਉੱਠੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਗਈਆਂ।
ਪੋਥੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਟੋਤਕਚ ਗਿਣਵੀਂਆਂ ਵਾਰੀਆਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉਹਦਾ ਜਨਮ, ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੇਰ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ, ਤੇ ਵਧਾਇਆ। ਕੁੱਲੂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਹਿਡਿੰਬਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਘਟੋਤਕਚ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨੂੰ ਉਹਦਾ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ ਨੇ ਸ਼ਸ਼ੀਰੇਖਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਉਹਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਅਭਿਮਨਿਊ ਲਈ ਵਹੁਟੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਤੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਿਆ ਹੈ। ਜਾਵਾ ਦੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਤੋਤਕਚ ਬਣ ਗਿਆ, ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਜੋਧਾ, ਜਿਹਦੇ ਪੱਠੇ ਤਾਰ ਦੇ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨੂੰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੇ ਇੱਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇੱਕ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੋੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।