ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ: ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ

ਜੰਗਲ ਵਿਚਲੀ ਲਲਕਾਰ

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਜੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਸੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਾਲ ਪਿਆ, ਨਾ ਰੋਗ ਫੈਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਰਿਆ।

ਇੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਰ ਰਾਹ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਡਰੋ ਨਾ। ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਨਿਆਂ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?"

ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਯਾਨੀ ਆਪ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੌਦ੍ਰ ਵਿਘਨਰਾਜ ਉਹ ਦੈਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧੰਦਾ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਤੋਲ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਲਲਕਾਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਦੈਂਤ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ।

ਇਸ ਲਈ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਗਲੇ ਜੋ ਬੋਲ ਨਿਕਲੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। "ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਲਵੇ।"

ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਧਮਕੀ ਸੁਣੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੌਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਣਾ-ਦਾਣਾ ਕਰਕੇ ਜੋੜੀਆਂ ਸਨ ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬੁਝ ਗਈਆਂ। ਦੈਂਤ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਉਜਾੜਾ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਜੋ ਉਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਨੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰਦਾ।

ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਧਨ, ਰਾਜ, ਨਗਰ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁਣ।

"ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ," ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।"

"ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ। ਮੰਗ ਲਵੋ।"

"ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇ, ਇਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ। ਆਪਣਾ ਰਾਜ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਆਪਣਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਦੇਹ ਦੇ। ਅਤੇ ਸਿਵਾਏ ਤੇਰੇ ਧਰਮ ਦੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਏਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।"

"ਤਾਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮਾਲਕੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਪੱਸਵੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹੈ?"

"ਜਿਸ ਘੜੀ ਮੈਂ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਸੇ ਘੜੀ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀ।"

"ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਕਮਰਬੰਦ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਲਾਹ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਪਹਿਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾ।"

ਉਹ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀ ਹੀ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਿੱਧਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਝਗੜੇ ਦੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਦੇਹਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਪਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਜੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਾਪ।

ਪੈਦਲ ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ

ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਛਿੱਲ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਾਣੀ ਸ਼ੈਬਿਆ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਿਤੇ ਪੈਦਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਤੁਰੀ, ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰਜਾ ਸਨ।

ਮਹੀਨਾ ਲਗਭਗ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਨਗਰ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ ਭਰ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਵਿਕਰੀ

"ਮਹੀਨਾ ਬੀਤ ਗਿਆ," ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਮੇਰੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ।"

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਸਰਾਪ ਲੱਗੇਗਾ, ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਰਾਜਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਆਖ਼ਰ ਵੇਚ ਕੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ, ਟੁੱਟਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚ ਸੰਭਾਲੋ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਵੇਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਮਸਾਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿਉ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਦਿਉ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦਿਉ।

ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹਾਏ, ਹਾਏ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਲਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਧਾ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗਣ ਲਈ ਜਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੇਚਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬੋਲ ਲਵੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਲਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਕਮ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੇ ਲੜ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।

ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਹੱਥ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਮਗਰ ਭੱਜਿਆ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੁੱਡ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਮੁੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਵੀ ਖ਼ਰੀਦ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਰੱਖੋ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਊ ਨੂੰ ਵੱਛੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤੋਲਿਆ, ਹੋਰ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਘਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਾ ਲਿਆ।

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਪੈਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਤੋਲੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਸੋ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦਾਸ ਵਜੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਮਕਦਿਆਂ ਹੀ ਬੋਲ ਲਵੇ।

ਜੋ ਆਇਆ ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਚੰਡਾਲ ਸੀ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੇ ਹਾਰ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਦੁਆਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਵੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਬੰਦੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਪਾਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਆਪ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਮਿਲਖ਼ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ ਸਰਾਪ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇਗਾ। ਉਸੇ ਪਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਆਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਚੰਗੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾ ਲਵੋ। ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ, ਬੱਸ ਇਹ ਨਹੀਂ।

"ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੈਂ," ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਸ ਕਰੋੜ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਦਾਸ ਹੈਂ।"

ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਗਿਣ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਪੈਸੇ ਲਏ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਆਖ਼ਰ ਚੁਕਤਾ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡੰਡੇ ਮਾਰਦਿਆਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਹੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ

ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੁਰਦੇ ਦਾ। ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਹਨ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੱਪੜਾ ਲਾਹ ਲੈਣਾ।

ਉਸ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਇੰਝ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣਾ ਖੇਤ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ: ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕੋਨਾ ਸੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਗਿੱਦੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨੇ ਘੰਟੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਹ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਲੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀਤੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਸਨ, ਵਾਲ ਰੱਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਲਾਸ਼ ਨੇ ਕੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਕੀ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਫ਼ੀਸ ਲੈਣੀ ਨਾ ਛੱਡੀ।

ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਲੇ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਜੀਅ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ ਲਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਬਾਲਕ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਰਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਾਹ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮਦਾ, ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੋਤਾ, ਬਲਦ, ਬੱਕਰੀ, ਬਗਲਾ, ਮੱਛੀ, ਕੀੜਾ, ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਦੀ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉੱਥੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ। ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਸੀ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਰੱਖਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਉਹ ਰਾਤ

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਕੀ ਪਗਡੰਡੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਭੱਜ ਕੇ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਇਸਤਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਬੰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਾ। ਦੋ ਜਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਗੱਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਗਜ਼ ਦੀ ਵਿੱਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਛਾਣਦੇ।

ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਬਾਲਕ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਜੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਅੜ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਲੈ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੀ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਗੁਆਇਆ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਗੁਆਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਵੇਚਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਗ਼ਲਤ ਮੂੰਹੋਂ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਸ਼ੈਬਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਏ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਵਿਲਕਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਪਿਆ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ।

ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਲਈ ਦਰਭ ਘਾਹ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਲੈਣ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਠੜੀ ਕੀੜੀਆਂ ਦੇ ਭੌਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਛੱਪੜ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗੱਠੜੀ ਮੁੜ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਪ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਗ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ। ਉਹ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੁੜ ਦਾਸ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਨਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੀਕ ਦੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੁੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਰਲਾ ਕੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਨਾ ਨਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ।

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੜੇਗੀ।

ਉਸ ਨੇ ਚਿਤਾ ਆਪ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਸਮਾਨ ਫਟ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਸਾਧਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਣਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇਣ ਆਏ ਸਨ।

"ਕਾਹਲ ਨਾ ਕਰ," ਧਰਮ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਮੈਂ ਧਰਮ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਧੀਰਜ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।"

ਇੰਦਰ ਚਿਤਾ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬੇਵਕਤ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਲੱਕੜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਗਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਦਲੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ।

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਚੰਡਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪ ਸੀ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਧਾਰਿਆ ਸੀ।

ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਰਗ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਰਜਾ ਸੀ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਗਊ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਰਕ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।

ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖੇ ਹਨ, ਕਈ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਅਤੇ ਕਈ ਪਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਭੀੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੜਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਸਾਬ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਏਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਗਏ ਅਤੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਆਪ ਰੋਹਿਤਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਲੋਕ ਇੱਕ ਰਥ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ।

ਸ਼ੁਕਰ, ਜੋ ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ ਕਿ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਰੰਗਮੰਚ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ

ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗ਼ਾਇਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਾਠੀ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਮੰਡਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌ ਸਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ੀਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ, ਨਾ ਉਸ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸਾ ਉਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਫ਼ੀਸ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਕੱਪੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਾੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਪੀ ਤਸਵੀਰ ਇਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਜਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਨਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘੜੀ ਫ਼ੀਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਸ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਮੰਚ ਨੇ ਉਹ ਮੰਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਸਕਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਧਾ ਕੱਪੜਾ ਹੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਪੁਰਾਣ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣ।

ਰੰਗਮੰਚ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੈਬਿਆ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਬਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਮਾਧਵੀ ਵੀ। ਤਾਰਾਮਤੀ ਉਹ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਹੀ ਨਾਂ ਦੱਸਣਗੇ।

ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੀ ਸੱਤਵੀਂ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਝਗੜਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਕਠੋਰ ਹੈ ਜੋ ਰੰਗਮੰਚ ਨੇ ਘੜੀ।

ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਗਰ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਜਾਗ ਕੇ ਇਹ ਵੇਖਣ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਚੀਕ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਬੱਚਾ ਲਈ ਬੋਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਗਲੋਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹੋਂ ਫੜਦੇ ਹਨ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮੁਕਾ ਦੇ।

ਹੁਕਮ ਉਸੇ ਦਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਕੁਹਾੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਮੰਗਦੀ ਹੈ: ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਠੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਚਿਤਾ ਕੋਲ ਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸੋ ਵੱਢਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਡਾਲ ਉਹ ਆਪ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਖ਼ਰੀਦੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਸੱਪ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡੰਗਿਆ।

ਪੁਰਾਣਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਔਲਾਦ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲਕ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਰੋਹਿਤ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਟਾਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਨਿਕਲ ਲੈਣ ਦਿਉ, ਫਿਰ ਦੰਦ ਡਿੱਗ ਲੈਣ ਦਿਉ, ਫਿਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਲੈਣ ਦਿਉ ਕਿ ਢਾਲ ਚੁੱਕ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਇੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਨੂੰ ਸੌ ਗਊਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮਰੇ। ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਸੌ ਹੋਰ ਗਊਆਂ ਬਦਲੇ ਵੱਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰ ਸ਼ਲੋਕ ਉਸਤਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੱਸੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਨਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਵਿਕਰੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਰਖ।

ਜਿਸ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਲੋਕ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਕਦੇ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈਸੇ ਤੱਕ ਚੁਕਾਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਉਹ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜੋ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦਾ।

ਸਰੋਤ

• The Markandeya Purana, cantos VII and VIII, translated by F. E. Pargiter (Asiatic Society of Bengal, 1904), Wisdomlib
• Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapters 24 to 27, translated by Swami Vijnanananda, Wisdomlib
• Aitareya Brahmana 7.13-18, the older Rohita and Shunahshepa legend, translated by A. B. Keith in Rigveda Brahmanas (Harvard Oriental Series 25)