ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ: ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਸੁਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ
ਰਾਜਾ ਸੱਤਿਆਵ੍ਰਤ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ, ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਤਪ ਝੋਕ ਕੇ ਸੁਰਗ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੁਲ੍ਹਵਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਡਿੱਗਦੇ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ Vidhata Editorial Desk · ਅੱਪਡੇਟ
In this story
ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ
ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਾਂ ਸੀ ਸੱਤਿਆਵ੍ਰਤ। ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਉਹਨੂੰ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਸਲ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਦੁਨੀਆ ਜਿਸ ਵੀ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਮਿਣਦੀ, ਉਸ ਹਰ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਉਹਨੇ ਉਹ ਸੁਰਗ ਕਮਾ ਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਭਰੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖ਼ਿਆਲ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡਿਆ ਨਾ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਰਗ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਚਿਖਾ ਉੱਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸੱਤਿਆਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਰਗ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੁਰ ਕੇ ਵੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਸੀ।
ਸੋ ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਉਹਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਯੱਗ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਉਹਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਉੱਤੇ ਪੁਚਾ ਦੇਵੇ।
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਨਾ ਪਿਆ। "ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ," ਉਹ ਬੋਲੇ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਕਿ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਯੱਗ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਢੋਂਹਦੇ, ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰਚਿਆ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਜਿਊਂਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਨਾਂਹ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲ ਸੀ।
ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰਾਪ
ਸਬਰ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਸੱਤਿਆਵ੍ਰਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਆਂ ਬਾਲੀ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਯੱਗ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਵੇਖੋ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਟੱਪ ਜਾਣ, ਚੇਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਣ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਜਿਸਦਾ ਜਵਾਬ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਭੜਕ ਪਏ। "ਜੜ੍ਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ," ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਤੇ ਤੂੰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੋਲ ਮੰਗਣ ਆ ਗਿਆ?" ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਆਪਣੀ ਲੋਚਾ ਦੇ ਸੇਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵੇ, ਮੁਰਦੇ ਢੋਹਣ ਵਾਲਾ ਅਛੂਤ ਹੋ ਕੇ।
ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਰਾਪ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਿੰਡੇ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਸ਼ਾਹੀ ਬਸਤਰ ਮੋਟੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਬਣ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਲੋਹਾ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਆਪਣੇ ਬੂਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਡੱਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਉਹਦੇ ਆਰ ਪਾਰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਸ ਨਗਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਬੂਹੇ ਵਾਂਗ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਤੁਰਿਆ।
ਪੁਰਾਣ ਮੁੱਢ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ
ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਆਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਪੁਰਾਣ ਪਿਛਲੇ ਕਾਂਡ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਤਿਆਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣ ਬਦਲੇ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਏ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਿਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨਾਂ ਇੱਕ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਦਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ: ਉਹਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੀ ਗਊ ਵੱਢ ਸੁੱਟੀ ਸੀ। ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਕਦੇ ਨਿਬੇੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਿਬੇੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੋ, ਲੋਹਾ ਪਾਈ ਸਰਾਪਿਆ ਰਾਜਾ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰਜ਼, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹੰਕਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਦੇ ਲਾਹਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਆਪ ਰਾਜਾ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ ਸਨ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਟੁੱਟਦੀ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਛੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਪਾਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਤਪਦੇ ਰਹੇ। ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਵੈਰ ਸੁਆਹ ਹੇਠ ਧੁਖਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀਆਂ ਲੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।
ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਰਜ਼। ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਜੋਗੀ ਇਹ ਕਥਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ: ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਨ।
"ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹੁ," ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਬੋਲੇ। "ਯੱਗ ਮੈਂ ਆਪ ਕਰਾਵਾਂਗਾ। ਚੰਡਾਲ ਹੋਵੇਂ ਭਾਵੇਂ ਨਾ, ਤੂੰ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ ਚੜ੍ਹੇਂਗਾ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦੇ ਭੇਜੇ। ਬਹੁਤੇ ਆ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਮਿਹਣਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਜਜਮਾਨ ਜਾਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਤੇ ਯੱਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਦਾ ਖੱਤਰੀ, ਇਹ ਕਾਹਦਾ ਯੱਗ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕਰੋਧ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਜਨਮ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਣ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕਥਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਚੁਰਾਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਨਾ ਚੁਰਾਈਏ। ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਾਪੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਨੇ ਇੱਕੋ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਸੌ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇ ਛੱਡਿਆ।
ਯੱਗ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਆਹੂਤੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲੈਣ ਲਈ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਾ ਆਇਆ। ਅੱਗ ਖਾਂਦੀ ਗਈ ਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਇੱਕ ਯੱਗ ਨੂੰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਇਆ ਯੱਗ ਆਪਣੇ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੇ ਸਰੂਵਾ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਵਿਧੀ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। "ਰਾਜਿਆ," ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣੇ ਖਰਚਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਠ।"
ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਉੱਤੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਤੁਰਿਆ।
ਬੂਹੇ ਤੋਂ ਪੁੱਠਾ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ
ਛੁੱਟੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਉੱਤੇ ਗਿਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
"ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ," ਦੇਵਰਾਜ ਬੋਲਿਆ, "ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰਾਪ ਹੈ। ਡਿੱਗ, ਤੇ ਸਿਰ ਭਾਰ ਡਿੱਗ।"
ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ। ਹੁਣੇ ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ। "ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!"
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਹ ਵੀ ਨਾ ਲਿਆ। "ਠਹਿਰ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਜ ਮਾਰੀ। "ਜਿੱਥੇ ਹੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾ।" ਤੇ ਡਿੱਗਣਾ ਥੰਮ੍ਹ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਅੱਧ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਟਕ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ, ਪੈਰ ਉਸ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਜਿਸਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਬੋਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਕਰੋਧ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਕੱਦ ਫੜਿਆ। ਇੰਦਰ ਦਾ ਸੁਰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਾ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਵੇਂ ਤਾਰੇ ਘੜਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਦੂਜੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ, ਤਾਰੇ ਪਿੱਛੇ ਤਾਰਾ, ਨਿਰੋਲ ਤਪ ਵਿੱਚੋਂ ਢਾਲੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਵਾਂ ਇੰਦਰ ਵੀ ਬਣਾਉਣਗੇ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਗੇ, ਤੇ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਸੱਚੀਂ ਡਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰੇ, ਸੌਦਾ ਕਰਨ। ਸਮਝੌਤਾ ਇਹ ਹੋਇਆ। ਨਵੇਂ ਤਾਰੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਸਦਾ ਜਗਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰੀ, ਹੁਣ ਆਪ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਰਾ। ਨਾ ਉਹ ਡਿੱਗੇਗਾ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਮੰਨ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਰਚੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਏਨਾ ਹੀ ਸਮਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਤਾਰੇ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹੀ ਧੀਮੀ ਕਮਾਈ ਮੁੜ ਸਿਰਿਓਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਬੰਦਾ
ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅੰਤ ਹੈ, ਜੇ ਇਹਨੂੰ ਅੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਰੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੂਰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਕੋਲ ਝੁਕੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਵਰਗੇ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਉਹ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੇ ਉਹਦੇ ਲਈ ਘੜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਕਥਾ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੇਖ ਲਵੋ ਕਿ ਲੜਾਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਹਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਹਰ ਨੇਮ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਖਰੇ ਸਨ, ਤੇ ਰੱਤੀ ਭਰ ਨਾ ਹਿੱਲੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਧਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਿੱਦਾਂ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਟੱਕਰ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਤਾਰਿਆ। ਸਾਰਾ ਮੁੱਲ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਬੰਦੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਗੱਲ ਨਾ ਏਧਰ ਦੀ ਰਹੇ ਨਾ ਓਧਰ ਦੀ, ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਲਮਕਦੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹਦੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਇਸ ਕਥਾ ਦੀ ਅਸਲ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਐਨ ਸਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਨਾਂ, ਜਦ ਇੱਕ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੋੜ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੂਜੀ ਹੱਥ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।
ਪੁਰਾਣੇ ਕਥਾਵਾਚਕ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਫ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬੱਸ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।