ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ

ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ

ਬਲੀ ਨੇ ਸਵਰਗ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੜਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ।

ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਉਹ ਬਾਲਕ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਓ ਇਸੇ ਗੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਹਰ ਹੀਲੇ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਸੀ ਵਿਰੋਚਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਮੰਗ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਵੀ ਲਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੀ ਉਹ ਘਰ। ਉਹ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਪਰ ਮੰਗਣ ਆਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ।

ਬਲੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸੀ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਕੁਲ ਦਾ, ਉਸ ਸਾਰੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗ਼।

ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਨਿੱਕਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ

ਬਲੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੁਲ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਅੰਦਰ ਆਇਆ।

ਉਹ ਬਹੁਤ ਮਧਰਾ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛਤਰੀ, ਜਲ ਦਾ ਕਮੰਡਲ ਤੇ ਡੰਡਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿੱਕਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਕਿਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪ ਹੀ ਯੱਗ ਵੇਖਣ ਨਾ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਗਨੀ, ਜਾਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ।

ਬਲੀ ਨੇ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਠਿਆ, ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਸਣ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾ, ਘਰ, ਅੰਨ, ਪਿੰਡ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਜ਼ਮੀਨ। ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਿ।

ਤਿੰਨ ਕਦਮ

ਬਾਲਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਜੋ ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ। ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼, ਜੋ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਗਾਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਜੋੜ ਦਾ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਮਿਲੇ। ਵਿਰੋਚਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੋੜਿਆ, ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦੇ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ।

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਜ਼ਮੀਨ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਣੀ ਹੋਈ।

ਬਲੀ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਗੱਲ ਤੂੰ ਬੁੱਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਸੋਚ ਤੇਰੀ ਬਾਲਕ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਦੀਪ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।

ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੀਪ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤੇ ਦੀਪ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪ੍ਰਿਥੁ ਕੋਲ ਸੱਤੇ ਦੀਪ ਸਨ। ਗਯਾ ਕੋਲ ਵੀ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਬਲੀ ਫਿਰ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਲੈ ਲੈ। ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਬੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਾਨ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ

ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਰੋਕ ਲਿਆ।

ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਬਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਕਸ਼ਯਪ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਤੇਰੀ ਪਦਵੀ, ਤੇਰਾ ਧਨ ਤੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਖੋਹ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਵਧ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਿੱਡਾ ਰੂਪ ਧਾਰੇਗਾ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਢਕ ਲਵੇਗਾ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼, ਤੇ ਵਿਚਲੀ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇਰਾ ਤੀਜਾ ਕਦਮ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਗਾ? ਤੂੰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬਚਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਨੇ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਸ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਬਿਰਖ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਬਿਰਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਇਨਕਾਰ, ਨਾਂਹ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜੜ੍ਹ ਪੁੱਟ ਦਿਓ ਤਾਂ ਬਿਰਖ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ, ਗਿਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਾਲਤਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਝੂਠੇ ਬੋਲ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ। ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵੇਲੇ। ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵੇਲੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵੇਲੇ। ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ।

ਬਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਸਭ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਦੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਕੁਲ ਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੁਆਰੀਏ ਵਾਂਗ ਹਿਸਾਬ ਲਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕਰ ਜਾਵਾਂ? ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

ਮੈਨੂੰ ਨਰਕ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਨਾ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ, ਨਾ ਪਦਵੀ ਗੁਆਉਣ ਦਾ, ਨਾ ਮਰਨ ਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਦਰ ਆ ਕੇ ਮੰਗ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧੋਖਾ ਕਰ ਬੈਠਾਂ। ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਗੱਲ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਮਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵੇਂ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੈਰੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਓਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਵਾਂਗਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇਂਗਾ।

ਬਲੀ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿੰਧਯਾਵਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗੜਵੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਈ। ਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਤੇ ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਦਾਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਲਕ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

ਦੋ ਕਦਮ, ਤੇ ਸਿਰ

ਬਾਲਕ ਬਾਲਕ ਨਾ ਰਿਹਾ।

ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਢਕ ਲਈ। ਦੂਜਾ ਉੱਪਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਸਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਧੋ ਦਿੱਤਾ।

ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੁਣ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਗਰੁੜ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਬੱਧੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਬਲੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਛਲ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਤੀਜਾ ਕਦਮ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿਓ।

ਫਿਰ, ਬੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਰਕ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਸ ਫਾਹੇ ਦਾ, ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆਉਣ ਦਾ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸੇ ਸਜ਼ਾ ਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਬਚਨ ਤੋਂ ਫਿਰਨ ਵਾਲਾ ਕਹਿਣ।

ਤੇ ਫਿਰ, ਬੱਧਾ ਹੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਹੱਥ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸਜ਼ਾ ਬੰਦੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਪਿਓ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੁਰੂ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਲ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਉੱਜੜੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਲੀ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ।

ਫਿਰ ਵਿੰਧਯਾਵਲੀ ਬੋਲੀ, ਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਗੱਲ ਉਸ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਲਈ ਬਣਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਲੋਕ ਐਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਸਾਡੀ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰ ਇਸ ਨੇ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਗੱਲ ਮੰਗੀ।

ਸੁਤਲ

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਜੋ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਰਗਾ ਘੱਟ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਰਗਾ ਵੱਧ ਹੈ।

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਬੰਦਾ ਝੁਕਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ।

ਫਿਰ ਸ਼ਰਤਾਂ। ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਂ ਦੇ ਮਨੂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਆਪ ਇੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁਤਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੁਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਕੋਈ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਅਸੁਰ ਉੱਥੇ ਬਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇਗਾ।

ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਥੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ, ਦੁਰਗਪਾਲ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਾਖਾ।

ਜਿਹੜੀ ਤਸਵੀਰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਂਡ 5 ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੇ ਹੇਠ ਇੱਕ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਲੀ ਹੁਣ ਵੀ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੀ ਸੁਖ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਡਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਲੈ ਕੇ। ਓਹੀ ਥਾਂ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਓਹੀ ਦਰਬਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ, ਪੈਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਪਰੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਾਂਡ 8 ਗਦਾ, ਖੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਰਹਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਡ 5 ਬੂਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਹ, ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਚਾਲੇ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਹਾਲੇ ਅਧੂਰੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਲੀ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਲੀ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗਿਆ।

ਕੇਰਲ ਕੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ

ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲੀ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਯੁੱਗ ਬਦਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ।

ਮਲਿਆਲਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਮਾਵੇਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਉਹ ਇੱਕੋ ਵੇਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਠੱਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਕੋਈ ਬੀਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੀ। ਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੋ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਫੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਚਿੰਗਮ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤਿਰੁਵੋਣਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਸੁਖੀ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਦਯਾ ਇਸੇ ਲਈ ਪਰੋਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਵੇਖਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਰਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ। ਓਣਮ ਚਿੰਗਮ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਵੇਲੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਕੇਰਲ ਇਸ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਵਾਮਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਗਮ ਵਿੱਚ ਘਰ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕੇਰਲ ਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ

• Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 19: Vamana asks for three paces of land, and Shukracharya opposes the gift. G. V. Tagare's English translation, Wisdomlib.
• Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 20: Bali answers his teacher, is cursed by him, and pours the water anyway.
• Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 21: the two strides, Brahma washing the raised foot, and Garuda binding Bali with Varuna's noose.
• Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 22: Bali offers his own head for the third step, and is granted Sutala and the rank of Indra in the Savarni Manvantara.
• Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 23: Bali enters Sutala, Prahlada is told he will always see the Lord standing there mace in hand, and Vishnu instructs Shukracharya to repair the interrupted sacrifice.
• Bhagavata Purana, Canto 5, chapter 24: the description of Sutala, where the text says outright that Narayana stands at Bali's door with a mace in his hand. This is the verse behind the doorkeeper image, and it is not in the Canto 8 narrative.
• The Vamana Purana, which tells the same Bali and Vamana episode in its own version. Anand Swarup Gupta's English translation, 1968, readable on the Internet Archive. Still in copyright, so it is linked as a scan rather than quoted.