ਉਹ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਛਿੱਲ ਦਿੱਤਾ

ਉਹ ਵਿਆਹ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ

ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਜਿਸ ਵੀ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇੱਕੋ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਮਤਲਬ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸਤਰੀ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਸੰਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਵੱਡਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਸੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਜੁੱਗ ਦਾ ਮਨੂ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਬੰਦਾ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੈ। ਫੇਰ ਜੋੜਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ, ਯਮ ਤੇ ਯਮੀ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਫੇਰ ਸੰਗਿਆ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜਰਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਕਾਰਨ ਬੜੇ ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲੋਅ ਦਾ ਗੋਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਅਣਹਿਲਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੰਗਿਆ ਉਸ ਵੱਲ ਅੱਖ ਭਰ ਕੇ ਵੇਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਸ ਓਸ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਤ ਹੀ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਹਿਣ ਜੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ

ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਦਲ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਗਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੀਵੀਂ ਘਰ ਸੌਂਪ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਏਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ। ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਇਸ ਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਰਤਣਾ। ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ।

ਛਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂਹ ਲਵੇ, ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਾਹ।

ਸੰਗਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਹ। ਸੋ ਉਹ ਪਿਓ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਈ। ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਜਾੜ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪਈ, ਭੁੱਖੀ, ਇਕੱਲੀ।

ਪਿੱਛੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੱਧੀ ਘਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਭਿਣਕ ਨਾ ਪਈ। ਛਾਇਆ ਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੂ ਸੀ, ਨਾਂ ਸਾਵਰਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸ਼ਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਧੀ ਸੀ, ਤਪਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵੀ ਹੈ।

ਜਿਹੜਾ ਪੈਰ ਉੱਠਿਆ

ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਆਮ ਸੀ।

ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਓਨਾ ਪਿਆਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਜਿੰਨਾ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮਨੂ ਨੇ ਜਰ ਲਿਆ। ਯਮ ਤੋਂ ਨਾ ਜਰਿਆ ਗਿਆ।

ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਸੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਝਿੜਕਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪੈਰ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਲਾਹਿਆ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੈਰ ਉਠਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਬਾਲਪਣ ਸੀ ਜਾਂ ਮੂਰਖਤਾ।

ਛਾਇਆ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਪੈਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਰ ਹੀ ਲਹਿ ਜਾਵੇ।

ਯਮ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਨਿਕੰਮੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ। ਤਾਂ ਮਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਦੀ ਹੈ?

ਸੂਰਜ ਇਹ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਸਰਾਪ ਹੀ ਇੱਕ ਸਰਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਓਨਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਸਰਾਪ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀੜੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਆਉਣਗੇ। ਮਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਸੱਚਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਮੁੰਡਾ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ।

ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵੱਧ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਸੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਭੈੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ।

ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ

ਸੂਰਜ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।

ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨਾ ਭੱਜਿਆ, ਨਾ ਬਹਿਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ, ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜੋ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ।

ਤੁਹਾਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਨਾ ਤੇਜ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਸਾਂਭ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਸੁਆਮੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰੂਪ ਛਿੱਲ ਕੇ ਘਟਾ ਦਿਆਂ।

ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਏਹੀ ਹੋਵੇ।

ਸੋ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਛਿੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਜੀਬ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਹਰ ਲੋਕ ਦਾ ਧੁਰਾ ਖਰਾਦ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁੰਮੇ। ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਣੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਆਪਣੇ ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਸਣੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਘੁਮਾਈ ਦੀ ਹਵਾ ਨੇ ਬੱਦਲ ਪਾੜ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਹ ਗੜਗੜਾ ਕੇ ਖਿੰਡ ਗਏ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ, ਸਭ ਚੀਕ ਉੱਠੇ।

ਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਏਹ ਸਭ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਵਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਾਇਆ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਿੱਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਬੋਲਿਆ, ਜੈ ਹੋਵੇ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਏ, ਅੱਗੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੇ ਅਤ੍ਰਿ। ਬਾਲਖਿਲਯ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੇ ਹਨ, ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਤਰ ਗਾਏ। ਵਿਦਯਾਧਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਨਾਗ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਮੰਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਤੇਜ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਹਿਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਿਹੜੇ ਤੁਸਾਂ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਤੇ ਤੁੰਬਰੂ ਤਿੰਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ। ਮੇਨਕਾ, ਰੰਭਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ ਖਰਾਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨੱਚੀਆਂ। ਸੈਂਕੜੇ ਢੋਲ ਤੇ ਸੰਖ ਵੱਜੇ।

ਏਹ ਹੈ ਉਹ ਨਜ਼ਾਰਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹਰ ਜੀਵ ਇੱਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜਾ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਸੰਦ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਛਿੱਲਣ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਏਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਗੱਲ ਓਥੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਏਹੀ ਹਿੱਸਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਏਹੀ ਪੁਰਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਸਾ ਕੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੱਥ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਸੰਦ ਹੇਠੋਂ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਬਲਦੇ ਬਲਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਚੱਕਰ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ। ਧਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੀ ਬਰਛੀ। ਬਾਕੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਸਾਰੇ, ਓਸੇ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਲਹੇ ਸਨ।

ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਣ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਲੁਕੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਓਸ ਵੇਲੇ ਛਿੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਸੰਗਿਆ ਹਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਘੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਆਪ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਸ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ ਤੇ ਰੇਵੰਤ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰਾਦ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਦਿਨ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਕਿਉਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਪੂਜਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਧੋਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਦ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਹਾਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘੜਨਹਾਰੇ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਹੈ।

ਹੇਠਲੀ ਕਹਾਣੀ ਏਨੀ ਸਲੀਕੇ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਹ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਛਿੱਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਪਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਸ ਦਾ ਸੀ, ਸੰਦ ਉਸ ਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।

ਏਸੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਦੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਖਰਾਦ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਘੜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਚੱਕ ਉੱਤੋਂ ਲਹੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ

• Markandeya Purana, canto 106, 'The paring down of the Sun's body': Sanjna leaves her shadow, Yama is cursed, and Vishvakarman mounts the Sun on his wheel in Shakadvipa. The canto ends with the line that Vishvakarman gradually diminished his glory, and says nothing about the filings. F. E. Pargiter's translation, Wisdomlib.
• Vishnu Purana, Book 3, chapter 2: the same household in a different order, and the only one of the two texts that gives the figure of an eighth and says what Vishvakarman made from the filings. H. H. Wilson's translation, Wisdomlib.
• The Markandeya Purana, translated by F. Eden Pargiter, 1904 (public domain scan).