મહાકાવ્યોમાંથી
ભારતીય જ્યોતિષ પરંપરાની વાર્તાઓ.
મહાભારત, રામાયણ, ભાગવત પુરાણ, પદ્મ પુરાણ, સ્કંદ પુરાણ, બૌદ્ધ જાતક, તમિલ સંગમ સાહિત્ય, અને બંગાળ, તમિલનાડુ તથા મહારાષ્ટ્રની લોક પરંપરાઓમાંથી પસંદ કરેલી વાર્તાઓ. દરેક વાર્તા કોઈ ચોક્કસ ગ્રંથમાંથી. વાંચવામાં પાંચથી દસ મિનિટ. દરેક અનુવાદ હાથે કરેલો.
સૂચિ જુઓ
Pl. IPuranic tales
મત્સ્ય, એ માછલી જે મનુને પ્રલયમાંથી પાર લઈ ગઈ
એક માછલી જે વધવાનું બંધ જ નથી કરતી, અને એક મહાસાગર જે ચડતો જાય છે ને કોઈ કિનારો બાકી રહેતો નથી. મનુને ખબર પડે છે કે એ કોની સાથે પનારો પાડી રહ્યો છે, ત્યાં સુધીમાં એને પાણીમાં પાછી મૂકવાનું ઘણું મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna lifts Mount Govardhan, India, 17th c.
Pl. IIPuranic tales
એ ચિકિત્સક જે વલોવેલા સમુદ્રમાંથી સૌથી છેલ્લે ઊગ્યા, અને એક સોનેરી દિવસને પોતાનું નામ આપ્યું
ઝેર પહેલાં આવ્યું, અને શિવે એ પીધું. બાકી બધું જે સમુદ્રે દેવોને ચૂકવવાનું હતું એ પછી આવ્યું, અને સૌથી છેલ્લે જે ઉપર આવ્યું એ ઔષધની કૂંડી લઈને આવેલા દેવ હતા. એમનો પર્વ દિવસ હવે ધાતુ ખરીદવામાં વિતાવાય છે.
Vidhata Editorial Desk/7 મિનિટ/બધી ઉંમર
Sudāmā at the glimpse of Krishna’s palace, Pahari, c.1775
Pl. IIIPuranic tales
નરકાસુર, અને એ પરોઢ જેને એણે પ્રકાશ તરીકે યાદ રાખવા કહ્યું
એક દાનવ રાજા પાસે એવું વરદાન છે કે માત્ર એની માતા જ એને મારી શકે, અને એને ક્યારેય શંકા નથી જતી કે એની માતાનો બીજો જન્મ પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યો છે, જે કૃષ્ણની સાથે સવાર થઈને એનો અંત લાવવા આવી રહી છે. ગ્રંથો સહમત નથી કે અંતિમ ઘા કોના હાથે વાગ્યો. તેઓ એ વાત પર સહમત છે કે એણે જતાં જતાં શું માગ્યું હોવાનું કહેવાય છે.
Vidhata Editorial Desk/9 મિનિટ/મોટેરા
The Battle at Lanka, Sahibdin, Mewar, 1649 to 1653
Pl. IVPuranic tales
યમ અને યમુના: એ ભોજન જે ભાઈ દૂજ બન્યું
મૃત્યુ ભાગ્યે જ પોતાના જ પરિવારને મળવા જાય છે. જે એક વાર યમ ગયા, ત્યારે એમની જોડિયા બહેને પોતાના હાથે એમને જમાડ્યા, અને એના બદલામાં એમણે જે આપ્યું એ જ કારણ છે કે ભાઈઓને આજે પણ વર્ષે એક વાર કપાળે તિલક લાગે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
The marriage of Rama and Sita, Shangri Ramayana, c.1700
Pl. VPuranic tales
મૈત્રેયી, જેને અડધી સંપત્તિની ઓફર મળી અને તેના બદલે તેણે એક પાઠ માંગ્યો
યાજ્ઞવલ્ક્ય વનમાં જવા માટે નીકળી રહ્યા છે અને પોતાની બંને પત્નીઓને પોતાની સંપત્તિ વહેંચવા માટે બોલાવે છે. કાત્યાયની બીજો વિચાર કર્યા વિના પોતાનો ભાગ લઈ લે છે. મૈત્રેયી એક અલગ પ્રશ્ન પૂછે છે: શું દુનિયાની બધી સંપત્તિ તેને અમર બનાવી દેશે. જ્યારે તે ના કહે છે, ત્યારે તે તેમની પાસેથી તેમને જે આવડે છે તે શીખવવાની માંગ કરે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Bhishma on his bed of arrows, Razmnama, 1761 to 1763
Pl. VIPuranic tales
કચ, દેવયાની, અને મંત્ર જેણે મૃતકોને ઉઠાડ્યા
દેવો એવું યુદ્ધ સતત હારતા રહે છે જે તેઓ જીતી શકતા નથી, કારણ કે જીવિત ફક્ત એક જ પુરુષ જાણે છે કે મૃતકોને પાછા કેવી રીતે લાવવા. તેની પુત્રી એ વિદ્યાર્થીના પ્રેમમાં પડે છે જેને તેની પાસેથી એ રહસ્ય ચોરવા મોકલવામાં આવ્યો છે, અને બંનેમાંથી કોઈને પોતાનું ઈચ્છેલું રાખવા મળતું નથી.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna and Arjuna on the chariot, India, 18th to 19th c.
Pl. VIIPuranic tales
સત્યકામ જાબાલ, જેમણે પોતાની માતા વિશે સત્ય કહ્યું
પોતાના પિતાનું નામ ન કહી શકતો છોકરો એક ઋષિ પાસે ભણવા જાય છે જે તેને એ પૂછશે. તે પોતાની માતા પાસેથી જે લાવે છે તે વંશાવળી નથી. તે સાદું સત્ય છે, અને તે પૂરતું નીકળે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna lifts Mount Govardhan, India, 17th c.
Pl. VIIIPuranic tales
અષ્ટાવક્ર, જે આઠ જગ્યાએથી વળેલો હતો, અને જેણે જનકના દરબારમાં વાદવિવાદ જીત્યો
જન્મ પહેલાં જ શાપિત થયેલો એક બાળક વિદ્વાનોની સભામાં પ્રવેશે છે, જ્યાં લોકો તેની ચાલ જોઈને હસે છે. તે તેમને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે કે આ કેમ શરમજનક છે, પછી તે વાદવિવાદ જીતે છે જે તેના પિતા હારી ગયા હતા, અને પોતાના પિતાને નદીના તળિયેથી પાછા લાવે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Sudāmā at the glimpse of Krishna’s palace, Pahari, c.1775
Pl. IXPuranic tales
અગસ્ત્ય, જે ઋષિએ સમુદ્ર પી ગયા
એક પર્વત જે વધવાનું બંધ કરવા તૈયાર ન હતો, એક સમુદ્ર જે પોતાના છુપાયેલા રાક્ષસોને છોડવા તૈયાર ન હતો. અગસ્ત્ય પાસે બંનેનો જવાબ છે, અને એકેય જવાબ મફતમાં નથી આવતો.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
The Battle at Lanka, Sahibdin, Mewar, 1649 to 1653
Pl. XPuranic tales
સુનઃશેપ, બલિ માટે વેચાયેલો છોકરો
સંતાનવિહોણો રાજા પોતાના ભાવિ પુત્રને એક દેવને અર્પણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે, પછી વર્ષો સુધી તે ન ચૂકવવાના બહાના શોધતો રહે છે. જ્યારે પુત્ર ભાગી જાય છે, ત્યારે ભૂખે મરતો પુરોહિત પોતાના વચેટ પુત્રને તેની જગ્યાએ મરવા વેચી દે છે, અને જેણે તેને વેચ્યો તે પિતા દોરડાં પોતાના હાથે બાંધવા માટે વધારાના પૈસા લે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/મોટેરા
The marriage of Rama and Sita, Shangri Ramayana, c.1700
Pl. XIPuranic tales
રંતિદેવ, અને પાણીનો છેલ્લો કપ જે તેમણે ન પીધો
એક રાજા પોતાનું રાજ્ય આપી દે છે, પછી પોતાનું ભોજન, પછી અડતાલીસ દિવસ સાવ કંઈ નહીં, ત્યાં સુધી કે ઘરમાં બચેલું છેલ્લું પાણી પણ એવા અજાણ્યાને જાય છે જેને બીજું કોઈ સ્પર્શ પણ ન કરે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Bhishma on his bed of arrows, Razmnama, 1761 to 1763
Pl. XIIPuranic tales
પરશુરામ, ફરસી, અને એ આજ્ઞા જેને તે નકારી શક્યો નહીં
એક ઋષિ પોતાના પુત્રોને પોતાની માતાને મારી નાખવાનો આદેશ આપે છે. ફક્ત સૌથી નાનો પુત્ર જ પાળે છે, અને પછી પોતાની એક જ ઈચ્છા પોતાના જ હાથે હમણાં જ કરેલું પૂર્વવત્ કરવામાં ખર્ચે છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/મોટેરા
Krishna and Arjuna on the chariot, India, 18th to 19th c.
Pl. XIIIPuranic tales
પુરૂરવા અને ઉર્વશી: તેણે મૂકેલી શરત
એક અપ્સરા એક મર્ત્ય રાજા સાથે રહેવા બે શરતો પર રાજી થઈ: તેના પલંગ પાસે બાંધેલા બે ઘેટા ક્યારેય કોઈએ સ્પર્શવા નહીં, અને રાજાએ તેને ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર જોવી નહીં. એક રાતની ચોરીએ અને વીજળીના એક ઝબકારે, રાજા સમજી શકે તે પહેલાં જ બંને વચનો તોડી નાખ્યાં. ત્યાર પછી ઋગ્વેદ જે કહે છે, તે મોટાભાગનાં પુનઃકથનો સાચવી રાખે છે તે પ્રેમકથા કરતાં ઘણું કઠોર છે.
Vidhata Editorial Desk/7 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna lifts Mount Govardhan, India, 17th c.
Pl. XIVPuranic tales
વિશ્વામિત્ર અને મેનકા, અને જંગલમાં છોડાયેલી પુત્રી
એક રાજા જે દેવોને ઈચ્છાશક્તિમાં પાછળ પાડવા માંગતો હતો તેને રોકવા એક સ્ત્રીને મોકલવામાં આવી. વર્ષો વીતી ગયા, એક બાળક જન્મ્યું, અને તેના બંને માતાપિતાએ તેને નદીકિનારે એવા કારણોસર છોડી દીધી જે તેમને પોતાને યોગ્ય લાગ્યા.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/મોટેરા
Sudāmā at the glimpse of Krishna’s palace, Pahari, c.1775
Pl. XVPuranic tales
રુરુ પ્રમદ્વરા માટે પોતાના જીવનનો અડધો ભાગ આપી દે છે
લગ્નના થોડા દિવસો પહેલાં, ઘાસમાં છુપાયેલા સાપ પર તેમનો પગ પડ્યો, અને તેઓ ગુમાવ્યાં. રુરુએ બે વાર પૂછ્યા વિના જ પોતાનાં બાકીનાં વર્ષોમાંથી અડધાં આપીને તેમને પાછાં મેળવ્યાં. તેમણે જે વર્ષો રાખ્યાં તેમાં તેમણે શું કર્યું તે વાર્તાનો કહેવા યોગ્ય ભાગ છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/મોટેરા
The Battle at Lanka, Sahibdin, Mewar, 1649 to 1653
Pl. XVIPuranic tales
દધીચિ: એ ઋષિ જેમની પાસે એમનાં જ હાડકાં માગવામાં આવ્યાં
સ્વર્ગના કોઈ શસ્ત્રથી વૃત્રાસુર મરતો નહોતો, અને જે શસ્ત્રથી મરત તે હજી બન્યું જ નહોતું. તેને માટે જોઈતાં હતાં એક તપસ્વીનાં હાડકાં, અને જીવતા માણસ પાસેથી હાડકાં ઝૂંટવી શકાતાં નથી. એટલે દેવોના રાજા ઇન્દ્રને નદીકિનારાના એક આશ્રમ સુધી ચાલીને જવું પડ્યું અને માગવું પડ્યું. આ કથા એ માગણીની છે, અને એ વૃદ્ધ ઋષિની, જેમણે આખી વાત સાંભળી અને હા કહી દીધી.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
The marriage of Rama and Sita, Shangri Ramayana, c.1700
Pl. XVIIPuranic tales
હરિશ્ચંદ્ર: એ રાજા જેમણે પોતાનું વચન તોડ્યું નહીં
એક ઋષિએ અયોધ્યાના રાજા પાસે તેમનું રાજ્ય માગ્યું, અને પછી એવી દક્ષિણા માગી જે એ રાજ્યમાંથી ચૂકવી શકાય એમ નહોતી. તેની કિંમતમાં તેમણે પોતાની પત્ની, પોતાનો પુત્ર, પોતાની સ્વતંત્રતા, અને કાશીના સ્મશાનમાં ચિતાની દક્ષિણા ઉઘરાવવામાં ગયેલું એક વર્ષ ગુમાવ્યું, જ્યાં એક રાત્રે એક સ્ત્રી મરેલા બાળકને લઈને રસ્તા પરથી નીચે આવી અને તેમણે તેને ઓળખી નહીં.
Vidhata Editorial Desk/10 મિનિટ/બધી ઉંમર
Bhishma on his bed of arrows, Razmnama, 1761 to 1763
Pl. XVIIIPuranic tales
જે રાજાએ ત્રણ ડગલાં જમીન દાનમાં આપી, અને ત્રીજા ડગલા માટે પોતાનું માથું ધરી દીધું
બલિએ દેવોને સીધા યુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા અને ત્રણે લોકનો કારભાર સરસ ચલાવતા હતા. એવામાં એક ઠીંગણો બ્રાહ્મણ છોકરો તેમના યજ્ઞમાં ચાલી આવ્યો અને ત્રણ ડગલાં જમીન માગી. તેમના પોતાના ગુરુએ કહ્યું કે આ છટકું છે, અને ના પાડવાનો શાસ્ત્રસંમત રસ્તો પણ હાથમાં મૂકી દીધો. બલિએ તો પણ આપી દીધું.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna and Arjuna on the chariot, India, 18th to 19th c.
Pl. XIXPuranic tales
સૂર્યને ચાકડે ચડાવીને તેનો આઠમો ભાગ છોલી નાખનારો કારીગર
સંજ્ઞા પોતાના પતિની પાસે રહી શકતી નહોતી, કારણ કે તેનો પતિ સૂર્ય હતો. તેણે પોતાની જગ્યાએ પોતાનો જ પડછાયો ઊભો રાખ્યો અને ચાલી નીકળી. વર્ષો પછી સૂર્યને ખબર પડી. તે ગુસ્સામાં સસરાની પાસે ગયો, અને એ સસરા બીજું કોઈ નહીં, વસ્તુઓ ઘડનારો માણસ.
Vidhata Editorial Desk/7 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna lifts Mount Govardhan, India, 17th c.
Pl. XXPuranic tales
ગજરાજની આર્તનાદ
હજાર વર્ષ સુધી મગરની પકડમાં ફસાયેલો હાથીઓનો રાજા પોતાનું બળ છોડી દઈ ભગવાનને પોકારે છે.
Vidhata Editorial Desk/6 મિનિટ/બધી ઉંમર
Sudāmā at the glimpse of Krishna’s palace, Pahari, c.1775
Pl. 21Puranic tales
મૃત્યુના દ્વારે નચિકેતા: એ છોકરો જેણે યમને પ્રશ્ન કર્યો
એક છોકરાને તેના પિતાના ક્રોધના આવેશમાં મૃત્યુને સોંપી દેવાય છે, તે યમના ઉંબરે ત્રણ રાત રાહ જુએ છે, અને દરેક ખજાનાને ત્યાં સુધી નકારે છે જ્યાં સુધી તેને જાણવા યોગ્ય એક જ વસ્તુ કહેવામાં ન આવે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
The Battle at Lanka, Sahibdin, Mewar, 1649 to 1653
Pl. 22Puranic tales
જે છોકરીએ વિષ્ણુનું હૃદય જીતવા ત્રીસ શ્લોકો રચ્યા અને લગ્નના દિવસે તેમની મૂર્તિમાં સમાઈ ગઈ
તમિળ ફૂલ-બાગમાં ઉછરેલી એક ત્યાગી-પુત્રીએ દરેક માનવ વર નકાર્યો અને થિરુપ્પાવૈ રચ્યું, ત્રીસ માર્ગઝી શ્લોકો, એક માત્ર પતિ માટે જે તેણે પસંદ કર્યો હતો. શ્રીરંગમ ખાતે તેના લગ્નના દિવસે, એ દેવતાના પલંગ પર ચઢી અને ફરી ક્યારેય જોવા ન મળી. દક્ષિણના દરેક વૈષ્ણવ ઘરમાં, એ શ્લોકો આજે પણ ઠંડા મહિના દરમિયાન પરોઢે ગાવાય છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
The marriage of Rama and Sita, Shangri Ramayana, c.1700
Pl. 23Puranic tales
જે ઋષિએ વિષ્ણુની છાતી પર લાત મારી પરીક્ષા કરી, અને જે દેવી પછી થયેલી ઘટનાથી સ્વર્ગ છોડીને ચાલી ગઈ
ઋષિ ભૃગુએ પોતાનો પગ પાછળ ખેંચ્યો અને બ્રહ્માંડના સ્વામીની છાતી પર પ્રહાર કર્યો. બ્રહ્માંડ શાંત થઈ ગયું. વિષ્ણુએ જે કર્યું એ વાર્તાનો પ્રખ્યાત અડધો ભાગ છે. લક્ષ્મીએ જે કર્યું, ઓછું કહેવાય છે, એ વધુ ઊંડું છે.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Bhishma on his bed of arrows, Razmnama, 1761 to 1763
Pl. 24Puranic tales
જે છોકરો નારાયણ બોલવાનું બંધ ન કરી શક્યો, અને જે સ્તંભને પિતાએ ગુસ્સામાં માર્યો, એ ખૂલીને એક નર-સિંહને બહાર છોડ્યો
સિંહાસન-ઓરડામાં, ભરેલા દરબાર સામે, રાક્ષસ-રાજાએ એક મોટા પથ્થરના સ્તંભ પર નિર્દેશ કરી પોતાના નાના પુત્રને પૂછ્યું: "તારો ભગવાન આમાં પણ છે?" છોકરાએ સ્તંભને જોયો, પછી પિતા સામે, અને હા જવાબ આપ્યો.
Vidhata Editorial Desk/9 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna and Arjuna on the chariot, India, 18th to 19th c.
Pl. 25Puranic tales
પાંચ વર્ષનો રાજકુમાર જે પિતાના ખોળામાં ચઢ્યો, ધક્કો ખાઈને ઊતર્યો, અને ઊંચું સિંહાસન શોધવા જંગલમાં ગયો
જ્યારે સાવકી માતાએ કહ્યું કે રાજાના ખોળામાં બેસવાનો એને હક નથી, નાનો છોકરો બહુ રડ્યો નહીં. એ જંગલમાં ગયો, એક મંત્ર શીખ્યો, અને એક પગે ઊભો રહ્યો જ્યાં સુધી આકાશ પોતે એને જોવા વાંકું ન વળ્યું.
Vidhata Editorial Desk/8 મિનિટ/બધી ઉંમર
Krishna lifts Mount Govardhan, India, 17th c.
Pl. 26Puranic tales
જ્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ અનસૂયાની પરીક્ષા લેવા આવ્યા, અને એના બાળકો બની ગયા
અનસૂયા સંપૂર્ણ આતિથ્ય માટે પ્રખ્યાત હતી. ત્રણ દેવીઓએ ઈર્ષાથી પ્રેરાઈને પોતાના પતિ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવને ભિક્ષુક બ્રાહ્મણ બનાવી એની કુટિરે મોકલ્યા, એક અશક્ય માગણી સાથે: એ માત્ર ત્યારે જ જમશે જ્યારે અનસૂયા નગ્ન અવસ્થામાં પીરસે. એણે જે કર્યું એણે ત્રણેય દેવોને થોડા સમય માટે શિશુ બનાવી દીધા.
Vidhata Editorial Desk/7 મિનિટ/બધી ઉંમર
Sudāmā at the glimpse of Krishna’s palace, Pahari, c.1775
Pl. 27Puranic tales
એ બાળક જે શિવલિંગને વળગ્યો અને સ્વયં યમને હરાવ્યો
જ્યારે યમ નિયત ઘડીએ સોળ વર્ષના માર્કંડેયનું જીવન લેવા આવ્યા, ત્યારે બાળકે શિવલિંગને હાથ વીંટાળ્યા અને છોડ્યો નહીં. એ પછી જે બન્યું એણે મૃત્યુના નિયમો જ બદલી નાખ્યા.
Vidhata Editorial Desk/7 મિનિટ/બધી ઉંમર
The Battle at Lanka, Sahibdin, Mewar, 1649 to 1653